Wat is de rol en functie van de bank? Hoe ziet het systeem eruit? Als je dit niet goed doorziet zullen maatregelen hoogstens bij toeval trefzeker zijn. In dit artikel probeer licht te werpen op het systeem.
In de supermarkt of bij de bakker kun je negatieve oordelen horen over banken. In Den Haag kunnen politici zelfs na een hoorzitting het ‘universum’ van bankiers niet meer volgen. Er is een massale veroordeling van de verrijking van bankiers. Het boek van Joris Luyendijk verkoopt geweldig en bij zijn lezingen zit de zaal tot de nok vol.
--afbeelding verwijderd--
Ook al heb je je bonus opgegeven, een salarisverhoging van 30% als voorzitter van de Raad van Bestuur van ING (Ralph Hamers) is nauwelijks te verkroppen als tegelijkertijd flexwerkers ontslagen worden om de transitievergoeding van de Wet Werk en Zekerheid te voorkomen. En bij de ABN-AMRO is intern succesvol geageerd tegen de salarisverhoging van 100.000 euro voor het management. Als de verontwaardiging alleen buiten gehoord zou zijn, hadden Gerrit Zalm en de zijnen de salarisaanpassing doorgezet, maar juist de interne protesten heeft de top van de bonus doen afzien. De grote zakenbanken in de Verenigde Staten en Duitsland moeten ze zich ondertussen een kriek hebben gelachen over het gedoe om bonussen en salarissen in Nederland. Daar zijn miljoenen salarissen nog steeds gewoon. In de boardrooms van veel multinationale ondernemingen zullen ze ook meewarig het hoofd hebben geschud. Waar maken ze zich druk over? Om tegelijkertijd te hopen dat zij die verontwaardiging niet over zich heen krijgen. Want bij de Shells, Unilevers, Exxons, Walmarts van deze wereld liggen de topsalarissen zeker zo hoog of hoger dan bij de topbankiers.
Toppers bedrijfsleven en sport
Bij de toppers van Google (Larry Page), Facebook (Mark Zuckerberg), Twitter (Jack Dorsey), WhatsApp (Jim Koum) en Apple (Tim Cook) is er nooit gedoe over salarissen en bonussen.
--afbeelding verwijderd--
Daar hebben de meeste mensen hele andere associaties bij dan met bankiers. Dat geldt ook voor topsporters en grootverdieners als Lionell Messi, Tiger Woods, Floyd Maywether, Roger Federer, Le Bron James, Christiano Ronaldo, Kobe Bryant of onze eigen Memphis Depay.
--afbeelding verwijderd--
Bij de legendarische leiders van bedrijven en topsporters hebben we het idee dat ze het verschil maken. En als ze failliet gaan teren ze niet op de zak van de belastingbetaler. Heb je Messi in de ploeg dan ben je een veel betere ploeg. Dat mag iets kosten. Iedereen ziet dat zo’n investering zich dubbel en dwars terugverdient, maar bij bankiers? Daar is eerder de gedachte dat als het mis gaat, moet de belastingbetaler dokken!
Actie Rutger Bregman
Als iemand ontevreden is over de bakker of supermarkt, dan ga je naar een andere bakker of supermarkt. Maar het geklaag over banken en bankiers leidt niet tot een massale overstap naar andere banken. Als je het beleid van ABN-AMRO volledig afkeurt, dan word je natuurlijk niet veel gelukkiger als je naar de ING gaat. Maar er zijn ook alternatieven als Knab, Triodos en ASN. Correspondent journalist, Rutger Bregman, is een actie begonnen om mensen te bewegen een overstap te maken. Het heeft wel meer aanmeldingen opgeleverd bij Triodos, maar van een grote aardverschuiving is geen sprake.
--afbeelding verwijderd--
Wat kost ons de bank?
Als je alleen wat bankiert bij de bank en misschien nog een persoonlijke lening of hypothecaire lening hebt lopen bij de bank, dan ben je vast niet zo ontevreden over de dienstverlening van je bank en de kosten daarvan. Dat is misschien wel de verklaring dat de verontwaardiging in het maatschappelijk debat niet gevolgd wordt door een stemming met de voeten!
Geldschepping als speciale taak van de bank
De bank speelt een hele belangrijke rol in onze economische infrastructuur. Dat is de reden waarom banken zo beschermd worden. De banken leveren geld dat nodig is als smeerolie voor de economie. Je moet je eens voorstellen als je bank niet nauwgezet en trouw je overboekingen zou regelen. Of dat je niet ervan verzekerd kan zijn dat er geld uit de pinautomaat komt. De banken hebben daarom een hele beschermde positie. Er gelden regels voor banken die niet voor andere bedrijven gelden. De belangrijkste is de mogelijkheid van geldschepping. Een bank kan geld uit niets maken. Stel jij gaat naar de bank voor een lening voor je nieuwe bedrijf. Je hebt 500.000 euro nodig en de bank gelooft in je bedrijfsplan en in je mogelijkheden om de lening met rente terug te betalen. De bank kan dan de gewenste 500.000 euro uit het niets creëren. Banken hebben een beperkt eigen vermogen nodig tegenover uitleningen. In de tijd voor de financiële crisis van 2008 waren er banken die niet meer hoefden te hebben dan 1%. Met 1 miljoen eigen vermogen kon probleemloos 100 miljoen euro worden uitgeleend. In de hoogtij dagen voor de crisis kon de bank een deel van de leningen doorsluizen naar aan de bank verbonden hedge fondsen om vervolgens opnieuw weer heel veel geld te lenen. Het zogenaamde schaduwbankieren. In Nederland is de kapitaalbuffer inmiddels verhoogd naar 4%. Het gevolg daarvan is dat banken moeten saneren en de uitleningenportefeuille moeten opschonen. Daar zien we momenteel ook nadelige effecten van. MKB bedrijven die lastig leningen kunnen afsluiten of MKB bedrijven die gedwongen worden om meer te betalen voor de lening anders wordt de lening gestopt! De voorstanders van het verder aan banden leggen van banken willen naar een kaptaalbuffer van 10%. Dat heeft vergaande consequenties.
De gevolgen van hogere kapitaalbuffers
Als banken een veel hogere buffer met eigen vermogen moeten aanhouden, dan heeft dat direct effect op de uitleencapaciteit. Bij een eigen vermogen van 1 miljoen en een vereist dekkingspercentage van 1% kan de bank 100 miljoen uitlenen. Bij 1 miljoen eigen vermogen en een dekkingsgraad van 10% kan de bank nog maar 10 miljoen uitlenen. Dit rekensommetje laat zien dat er dan plotseling 90 miljoen euro minder aan uitleningen beschikbaar is. Dat betekent dat een heleboel mooie plannen van bedrijven niet gerealiseerd kunnen worden.
Het grootste probleem uit de kredietcrisis
Het verhogen van de kapitaalbuffer bij banken heeft direct gevolg voor de uitleencapaciteit en dus voor de economische ontwikkeling van een land. Van 1% naar 4% betekent al heel wat, maar naar 10% zal onherroepelijk leiden tot stagnatie in de economie. Met het verhogen van de kapitaalbuffer wordt zonder meer de veerkracht van de bank bij tegenvallers vergroot, maar het helpt niet tegen het grootste probleem dat we hebben gezien vlak voor de kredietcrisis van 2008. Dat is de mogelijkheid van zakenbanken om schulden door te sluizen naar aan de bank verbonden hedge fondsen. Om vervolgens de kraan van de geldschepping verder open te zetten. Deze constructie van schaduwbankieren is in de jaren voor 2008 volop gehanteerd omdat er veel vermogen in omloop was op zoek naar steeds hogere rendementen. De banken zijn in die tijd steeds meer voor eigen rekening en risico gaan beleggen. De mogelijkheden van High Frequency Trading boden uitgelezen kansen om voortdurend te speculeren en geld te verdienen. Als je maar als bank kon beschikken over slimme wizkids die met slimme algoritmes systemen konden bedenken om te handelen op allerlei markten. De film Margin Call geeft een mooi inkijkje over deze praktijk. Een hoogtepunt is als de baas van de bank (geweldige rol van Jeremy Irons) moet toegeven dat hij helemaal niets begrijpt van de systemen van de wizkids.
--afbeelding verwijderd--
De belangrijkste les van de kredietcrisis is dat zakenbanken verboden moet worden om de geldscheppingkraan verder open te doen met de inzet van hedge fondsen. Met een iets hogere kapitaalbuffer en een verbod als bank te werken met hedge fondsen zullen de uitspattingen van banken inperken. Als dat niet voldoende blijkt te zijn is een verbod om voor eigen rekening en risico te beleggen een optie.
De slappe maatregelen
De slappe maatregelen die geen enkele invloed hebben op de werking van het systeem zijn: de eed van bankiers en een strenge bonusregeling. Dit zijn precies de twee maatregelen die in Nederland door sommige politici als grootse maatregelen worden verkocht. De eed zal voor sommige bankiers een moment van bezinning zijn en zal misschien een mogelijkheid zijn om een collega mee om de oren te slaan als hij of zij uit de bocht dreigt te gaan. Maar het zal het systeem niet wezenlijk beïnvloeden. In Nederland zijn er politici van vooral PvdA-huize die er prat opgaan dat Nederland zo ongeveer de strengste regelgeving heeft op het gebied van bonussen. Prachtig, maar ook deze maatregel treft het systeem niet. Toen de bankiers geconfronteerd werden met een lagere bonus, gingen vrolijk de salarissen omhoog.
Moet geldschepping naar de overheid?
De acteurs van de toneelgroep De Verleiders hebben samen met oud-bankier Ad Broere een burgerinitiatiefingediend bij de Tweede Kamer. Met ruim voldoende handtekeningen. Zij vragen aandacht voor het fenomeen geldschepping. Volgens hun is dit fenomeen het ontwrichtende fenomeen en daarom willen ze dat uit handen halen van banken. Dat is zeker een systeemingreep! Maar is het een goede ingreep? Ik denk van niet en onhaalbaar om in internationaal verband opgelegd te krijgen. Als de mogelijkheid van geldschepping in handen komt van de overheid, dan is het niet ondenkbaar dat daar om electoraal effect zomaar gebruik van wordt gemaakt. We zijn nu juist in Europees verband bezig om de Europese Centrale Bank (ECB) een sterke onafhankelijke positie te geven in de monetaire sector. Als leereffect van de kredietcrisis is de bankenunie opgericht en krijgt de ECB de controle over de grote zakenbanken in de hele Europese Gemeenschap. Het lijkt me zinvol om eerst deze maatregelen tot wasdom te laten komen. Als je kijkt naar de opvattingen in The City in Londen en in de Verenigde Staten dan weet je snel dat de wens van De Verleiders voorlopig mondiaal een brug te ver is.
--afbeelding verwijderd--
Moeten we banken opsplitsen?
De banken zijn too big to fail hoorden en lazen we veel na de start van de kredietcrisis in 2008. Als een bank dreigt om te vallen dan schiet de overheid te hulp. Dat komt omdat banken die speciale functie hebben in een economisch stelsel. Als de overheid dat niet doet, krijgt je een enorme chaos. Het was volkomen terecht dat de toenmalige minister president en de minister van Financiën, Jan Peter Balkenende en Wouter Bos alle reddingsboeien hebben uitgegooid. Een van de belangrijkste beslissingen was het nationaliseren van de ABN-AMRO. Later is de wetgeving aangepast om zo’n nationalisatie te vergemakkelijken. Dat is misschien wel de beste maatregel geweest. Als het fout gaat met banken, dan moet de overheid onmiddellijk het roer overnemen om vertrouwen terug te brengen in het financiële systeem. Criticasters zullen dan zeggen dat daardoor bankiers zoveel risico’s nemen. Ze worden toch wel gered door de overheid! Laat ze failliet kunnen gaan. Dat zou kunnen als de financiële sector niet ontzettend met elkaar vervlochten zou zijn. Banken hebben allerlei onderlinge financiële relaties. Als er één omvalt dan gaan er onherroepelijk meer mee. Als een failliete bank niet dat effect zou hebben, dan kan een bank rustig failliet gaan. Hebben de aandeelhouders een scheur in de broek en kunnen rekeninghouders overstappen naar een andere bank. Maar als het betekent dat rekeninghouders helemaal niet met hun geld naar een andere bank kunnen, dan zijn de gewone rekeninghouders hun geld kwijt. Met een nationalisatie en een sanering is waarschijnlijk veel schade te voorkomen. En om te voorkomen dat een bank failliet gaat, moet het speculeren voor eigen rekening en risico en het opzetten van hedge fondsen als schaduwbanken aan banden worden gelegd. ING en verzekeraar Aegon hebben in 2008 ook enorme sommen financiële steun gekregen. Het is altijd goed om in herinnering te roepen dat ING en Aegon alle leningen met forse rentes inmiddels hebben terugbetaald. Bij ABN-AMRO lag de zaak veel ingewikkelder, omdat die in een overname traject zat en met een Belgische- en Nederlandse Fortis tak zaten.
Bad bank in de VS
In de Verenigde Staten zijn ze veel verder gegaan dan in Nederland. Daar zijn alle ‘slechte leningen’ (leningen met onderpand dat enorm in waarde was gedaald) in een zogenaamde bad bank ondergebracht. De overheid heeft dit met miljarden dollars gefinancierd. Op die manier konden de banken snel weer schoon herstarten. In de Verenigde Staten kon de weg omhoog veel eerder ingezet worden dan in Europa.
Moeten we ABN-AMRO als staatsbank houden?
Er is een sterke wens om de financiële sector te saneren van de perverse handelswijze die tot de crisis van 2008 heeft geleid. De schuld lag trouwens meer bij de Amerikaanse overheid dan bij de banken, maar de banken hebben schaamteloos van alle ruimte gebruikgemaakt. Nu, 7 jaar na de crisis, staat Nederland voor de keus een staatsbank houden of de ABN-AMRO terug te brengen naar de markt. De afgelopen kabinetten hebben allemaal als doel geformuleerd dat de ABN-AMRO weer privaat moet worden. Het gedoe over de salarisverhoging van 100.000 euro voor het management is door minister Jeroen Dijsselbloem aangegrepen om het naar de markt brengen van de bank uit te stellen. Misschien heeft hij signalen gekregen dat de prijs van de bank nadelig beïnvloed werd door de kwestie. Misschien waren dat alleen maar politieke redenen. De kersverse nieuwe fractievoorzitter van Groen Links, Jesse Klaver, is groot voorstander van het bij de Staat houden van de bank. De bank kan gebruikt worden om een vernieuwing in de financiële sector te bewerkstelligen. Een staatsbank zorgt voor diversiteit in het bankenlandschap. De bank kan voorop lopen met het centraal stellen van de klant, met een eerlijke prijs voor een hypothecaire lening, met een ruimhartig leningenbeleid voor het bedrijfsleven. Jesse Klaver vindt wel dat het zakenbankdeel van de ABN-AMRO verkocht mag worden. Dat vind ik dan wel weer jammer. Hij wil een nutsbank bij de staat en geen zakenbank. Op het gebied van de zakenbank zal de loutering moeten plaatsvinden. De nieuwe bank kan een rol spelen bij meer in Nederland houden van pensioengelden. We hebben als Nederlanders 1.200 miljard euro in onze pensioenpotten zitten. Slechts 14% daarvan is belegd in Nederland. De rest gaat naar het buitenland. Onze nationale economie zou een groter deel van de pensioengelden goed kunnen gebruiken. Alles afwegende kies ik ervoor om de ABN-AMRO terug te brengen naar de markt. En inzet te plegen op Europees niveau om zakenbanken een verbod op te leggen om gebruik te maken van schaduwbanken via hedge fondsen en het beperken van speculeren voor eigen rekening en risico.
Wie heeft er het meeste schuld aan de kredietcrisis van 2008?
Al eerder in dit artikel heb ik beweerd dat de Amerikaanse overheid meer schuld heeft aan de kredietcrisis van 2008 dan de banken. In 2009 heb ik een uitgebreid artikel geschreven over de schuldvraag.
Conclusie
Banken spelen een hele belangrijke rol in onze economische constellatie. Het belangrijkste instrument van de bank is geldschepping , uit niets geld maken. Daar zitten gevaren aan. Dat hebben we gezien in de aanloop van de kredietcrisis van 2008 en alle gevolgen van de val van de Lehman Brothers bank. Maar het levert ons ook een versnelling op van economische voorspoed. Zonder geldschepping zou er minder geld beschikbaar zijn voor economische voorspoed. De economische groei zou veel lager zijn. Dat moet iedereen goed beseffen die pleit voor hogere kapitaalbuffers en voor het aan banden leggen van de zakenbanken. Wat wel moet gebeuren is zakenbanken de weg afsnijden richting schaduwbanken. Als dat lukt zal het fenomeen geldschepping niet of zeker minder snel tot ongelukken leiden.
Michiel Verbeek, 17 mei 2015
