Als je permanent in de geldproblemen ga je soms domme dingen doen. Willen we als lokale overheid daar iets aan doen moet er wel wat veranderen! Woensdag 3 februari 2016 had ik met de VNG-commissie Werk en Inkomen een heidag met interessante sprekers en een hele constructieve dialoog met collega-wethouders.
--afbeelding verwijderd--
Nadja Jungmann: van een duurzaam geldprobleem kun je dommer worden!
Nadja Jungmann is lector Rechten, schulden en incasso aan de Hogeschool Utrecht. Geldproblemen kan het IQ naar beneden halen. Het hoeft gelukkig geen blijvende situatie te zijn. Een duurzame verbetering van de geldsituatie kan verbetering brengen. Jungmann verwees naar het Boek Schaarste van Sendhill Mullainathan en Eldar Shafir. Een eenzijdige concentratie op het ervaren geldprobleem zorgt ervoor dat andere – misschien wel belangrijkere – (langere termijn) doelstellingen en overwegingen verwaarloosd, onderschat of verdrongen worden, ongeacht de consequenties. Geldzorgen leiden zo dus tot geringere mentale vermogens. Het heeft invloed op uiteenlopende gedragingen, zoals geduld, tolerantie, aandacht, en toewijding, maar ook het geheugen. Het leidt tot onverstandige beslissingen, onzorgvuldigheid, afwezigheid, impulsiviteit, kortzichtig gedrag en het maken van fouten. Mensen zijn te zwaar belast om zich te richten op taken die wel belangrijk zijn (op de langere termijn), maar die niet als urgent aanvoelen. Arme mensen zijn door hun focus op de korte termijn geneigd om overmatig te lenen en gaan ineffectief te werk bij het maken van toekomstplannen.
--afbeelding verwijderd--
Onder zware druksituaties ga je domme dingen doen. Daar waar de hardste druk gezet wordt gaat het geld naar toe. Nadja Jungmann had daar een serie voorbeelden van. Het geloof dat inspanning zin heeft neemt af. Een verandering in de situatie zal van buiten moeten komen. Vanuit de door bestuurders omarmde zelfredzaamheid hopen en verwachten we vaak iets anders! Als iemand aangeeft dat hij graag de situatie wil veranderen hebben wij de neiging om als eerste te vragen: hoe ben je in deze situatie verzeild geraakt? ‘Praatprofessionals’ zullen de kwestie anders aanpakken. Je krijgt een beter gesprek als je vraagt: wat maakt het dat je iets wilt veranderen? Dan komen er hele andere verhalen. Bij de eerste vraag moet je vertellen wat je allemaal fout en stom hebt gedaan. Uit schaamte heb je de neiging dingen wat kleiner te maken. De tweede vraag appelleert veel meer aan iets positiefs. Inzicht in gedrag van mensen met geldproblemen is essentieel om ze effectief te kunnen helpen. Afwezigheid van een moreel oordeel is daarbij een begin.
Groep problematische schulden stijgt sterk
Uit onderzoek van Jungmann en anderen blijkt dat de groep met geldproblemen niet veel groter is geworden in de afgelopen 5 jaar. Maar binnen de groep is de subgroep met problematische schulden sterk aan het stijgen. Bij deze groep is het inkomen duurzaam te laag voor de kosten. Verandert dat niet dan is er geen uitzicht op een schuldvrije toekomst. Dan helpt een schuldsanering ook niet. Hier moet gezocht worden naar creatieve oplossingen. Nadja Jungmann vindt dat er bijvoorbeeld door woningcorporaties gekeken moet worden naar de mogelijkheid om de huur te laten fluctueren met de inkomenspositie. De huur naar beneden als het inkomen steeds meer ontoereikend is.
Effectiviteit van interventies
Wat weten we van de effectiviteit van interventies, vroeg Nadja Jungmann? Veel internationaal onderzoek laat zien dat de effectiviteit erg mager is. De effectiviteit van veel re-integratietrainingen en sollicitatietrainingen is vaak nul. De effectiviteit zou verhoogd kunnen worden door zogenaamde ‘voorsessies’. Gesprekken voeren over de betekenis van werk. Hoe kijken mensen naar je als je werk hebt? Wat heeft het voor effect op je hobby’s? Dan kan er een andere motivatie en dynamiek ontstaan. Nadja Jungmann is bezig met een essay over dit onderwerp voor de WRR (Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid). Wat weten wijkteams of sociale teams van de dynamiek van schaarste? Sturen we nu alleen mensen door naar schuldsanering als ze dat zelf graag willen? Misschien kunnen we dat willen slim beïnvloeden. Jungmann riep de bestuurders op om in gesprek te gaan met de sociale teams om hierover te praten.
--afbeelding verwijderd--
Tamara Madern: gezond financieel gedrag is te leren!
Tamara Madern is senior onderzoeker bij het Lectoraat Armoede & Participatie van de Hogeschool van Amsterdam en werkt mee aan het project ‘Financiële zelfredzaamheid’ binnen speerpunt Urban Management. Tamara Madern heeft kortgeleden haar proefschrift verdedigd: ‘Op weg naar een schuldenvrij leven. Gezond financieel gedrag noodzakelijk om financiële problemen te voorkomen’ . Zij is afgestudeerd bij Nadja Jungmann.
Gedrag is moeilijk te sturen, maar het is niet onmogelijk. We besteden daar nu te weinig tijd aan. Goede voornemens hebben heel veel mensen, maar dan? We nemen ons voor om meer te sporten of niet meer te roken of gezonder te eten. Hoe eenvoudig komt het niet van de grond of is er al weer snel een kink in de kabel? Het helpt om aan de mooie voornemens concrete implementaties intenties te koppelen. Dan ga ik dat en dat doen. Stapje voor stapje uitschrijven en uitvoeren. Tamara hield de bestuurders voor dat we een heleboel weten en kunnen, maar dat is lang niet altijd voldoende om dan ook te doen. Daar is meer voor nodig. In haar proefschrift schrijft zij over ingeslepen patronen en onbewust gedrag. Een schuldsituatie kent vaak een paar vaste patronen die de problemen veroorzaken: de administratie is niet op orde, de post niet op orde en niet vooruitplannen. Een schuldsituatie kent ook een paar vaste punten om eruit te komen: verantwoord besteden en financiële producten controleren & afsluiten. Voor veel mensen wordt het bijhouden van de administratie er niet makkelijker op met de digitalisering. Het op orde brengen van de administratie begint met zelfcontrole. Met een beetje sociale steun kan er gewerkt worden naar zelfredzaamheid. Een beetje steun in een vroeg stadium kan grote maatschappelijke kosten besparen, volgens Tamara Madern. Projecten als Vroeg eropaf en Fix up your life bewijzen dat.
_
--afbeelding verwijderd--
__
Joke de Kock: het wordt tijd voor een stevig actieplan
Joke de Kock werkt bij de gemeente Tilburg en is voorzitter van de NVVK (Vereniging voor schuldhulpverlening en sociaal bankieren. Letters staan voor de oude naam: Nederlandse Vereniging van Volks Kredietbanken).
We hebben zo’n 7 miljoen huishoudens in Nederland, waarvan ca. 1 miljoen problematische schulden heeft. In de loop der jaren is het aantal schuldeisers niet veel veranderd, maar de samenstelling wel. Er waren tijden dat een aantal winkels en postorderbedrijven de grote schuldeisers waren. Nu zijn dat de Belastingdienst en de zorgverzekeraars. Joke de Kock wil graag dat de regels eenvoudiger worden en dat er snel volgens een vast schema een schuldsanering met alle partijen kan plaatsvinden. Om dit mogelijk te maken moeten bijvoorbeeld zorgverzekeraars geen bronheffing meer mogen heffen. Dus geen voorrangspositie meer, maar gewoon in de rij voor een totale sanering. Ook de belastingdienst krijgt nu nog voorrang. De overheid zou geen andere schuldeisers mogen wegdrukken. Iedereen een vast percentage (rond 8% a 10%), te betalen in kleine porties. Een ander praktisch probleem voor mensen met weinig geld is het patroon van het binnen komen van de maandlasten en het maandinkomen. Op de eerste van de maand moet de huur betaald worden en bijvoorbeeld de uitkering komt in de derde week. Zou het beter zijn als het inkomen op de eerste van de maand zou komen en direct ook alle vaste maandlasten? Joke de Kock wil ook meer ketensamenwerking. Meer vroeg signalering en nazorg. Zorgverzekeraars zouden sneller moeten acteren als er betalingsachterstanden optreden. Om privacy redenen wordt dat niet snel gedeeld met bijvoorbeeld de gemeente. Uitwisseling van gegevens zou kunnen helpen bij het sneller inzetten van adequate ondersteuning om te voorkomen dat iemand volledig financieel onderuit gaat.
--afbeelding verwijderd--
Beschermingsbewind moet anders
Als iemand niet zelf de financiën kan regelen kan de kantonrechter beschermingsbewind opleggen. De persoon in kwestie kan zelf een bewindvoerder uitkiezen. Heb je genoeg inkomen, dan betaal je het zelf. Heb je niet voldoende inkomen kun je aanspraak maken op bijzondere bijstand. Dan betaalt de gemeente. Met de stijging van de problematische schulden wordt de greep uit de kas van de gemeente steeds groter. De gemeente heeft te weinig invloed op de uitoefening van beschermingsbewind. Als de gemeente dit zelf zou kunnen regelen dan zou de gemeente op zoek gaan naar een goedkopere oplossing. Naast een professionele bewindvoerder zou ook vrijwilligers van bijvoorbeeld de thuisadministratie van Humanitas ingezet kunnen worden. Of een beroep doen op ondersteuning van de directe omgeving van de persoon met geldproblemen. Voor gemeentebestuurders is het huidige systeem een doorn in het oog. Daar zal komende tijd veel aandacht voor gevraagd worden. Op dit terrein moet de gemeente meer ruimte krijgen en verlost worden van een systeem waarbij de gemeente alleen maar de rekening mag betalen. En geen invloed heeft op de wijze van uitvoering en beheersing van de kosten.
--afbeelding verwijderd--
Playback en meer lessen over inkomsten en uitgaven op school
De groep jongeren met problematische schulden wordt groter. Het valt soms ook niet mee om de verleidingen van mooie en nuttige spullen te weerstaan. De tering naar de nering zetten is niet voor iedereen logisch gedrag. De theatergroep Playback was uitgenodigd om een aantal situaties te spelen over geldproblemen. Het meisje van 16 die graag een paar maanden extra maandgeld wilde hebben om die ene prachtige broek te kopen voor het feestje waar die hele leuke jongen ook komt. De 13-jarige jongen die z’n moeder een contract voorlegt voor een abonnement voor zijn mobiel. En de 19-jarige jongen die op kamers woont, maar geldproblemen heeft en de kosten wil verlagen door vaker thuis te gaan eten en en passant om een lening vraagt. Playback speelde de scenes erg geloofwaardig en indringend. Het leverde interessante discussies op over het leren omgaan met geld bij jongeren. Daar is nog een wereld te winnen. Misschien moet toch op school nog veel indringender gesproken worden over inkomsten en uitgaven en het omgaan met verleidingen. Voor studenten is lenen heel eenvoudig via de DUO (Dienst Uitvoering Onderwijs). Die moet geleerd worden dat lenen geen probleem is mits je de lasten van de lening maar kunt dragen. Kan je dat niet dan steven je op ellende af.
--afbeelding verwijderd--
De aanpak in Apeldoorn
We hebben de heidag gehouden in Apeldoorn in het gebouw van de oude ambachtsschool tot 2021. Een oude school die nu bewoond wordt door creatieve ondernemers met allerlei projecten en ondernemingen. Zij mogen daar zitten tot 2021. Dan zal bekeken worden of het project wel of niet door kan gaan. Collega-wethouder, Johan Kruithof van Apeldoorn, heeft de collega’s een inkijkje gegeven in de problematiek van Apeldoorn en de aanpak. Bij Apeldoorn hebben we allemaal snel het paleis en veel groen in gedachte. Niet direct de forse populatie van GGZ-cliënten. Dat levert een onevenredige grote druk op van mensen met problematische schulden. Apeldoorn heeft 1200 mensen in de schuldsanering en een kostenpost van 2,6 miljoen aan beschermingsbewind. In 2012 was dat nog 0,4 miljoen. De gemeente heeft een eigen Stadsbank. De dienst Schuldhulpverlening heeft een project Budgetbeheer plus voor jongeren opgezet. Apeldoorn kent veel hogeschool en mbo studenten met hoge schulden. Kruithof vertelde over het succes bij de eerste 32 jongeren.
--afbeelding verwijderd--
De agenda voor verbetering
De bestuurders van de commissie Werk & Inkomen zijn zeer gemotiveerd om een verbeteragenda op te zetten en daarover in gesprek te gaan met het Rijk. Hierbij alvast een paar punten die zeer waarschijnlijk op de actielijst komen:
Bij het Rijk aandringen om het systeem van beschermingsbewind aan te passen en gemeenten meer speelruimte te geven.
Ketensamenwerking versterken. Betere uitwisseling van ervaringen met betalingsachterstanden bij verhuurders, zorgverzekeraars en providers.
Meer preventie. Op zoek gaan naar effectieve maatregelen om in een vroeg stadium te interveniëren op erger te voorkomen.
In gesprek gaan met het onderwijs om meer te doen aan voorlichting en inzicht in een gezonde balans van inkomsten en uitgaven.
Uitproberen of het helpt als de uitkering en de grote maandlasten op de eerste van de maand tegelijk verrekend worden.
De bejegening van mensen met duurzame geldproblemen verbeteren. Medewerkers scholen op inzicht in gedragsverandering bij problematische schulden.
Michiel Verbeek, 6 februari 2016
