Er is een ouderwetse economische discussie op gang gekomen naar aanleiding van het bericht van de minister van Financiën, Gerrit Zalm, over de omslag van een financieringstekort naar een financieringsoverschot. De regeringsfracties PvdA en D66 hebben hun wensen voor meer investeringen in het onderwijs en de zorg kenbaar gemaakt en de VVD kiest voor aflossing van de staatsschuld. Prominent PvdA'er en directeur van de Europese Bank, Wim Duisenberg, kiest in navolging van de VVD voor aflossingen van de staatsschuld.
Beperkte lastenverlichting
Moet de economie verder aangejaagd worden? Dat is niet het geval, omdat de economie hier en daar al verschijnselen van oververhitting vertoont. Denk hierbij aan de arbeidsmarkt. Er zijn een aantal sectoren waar schaarste begint op te treden. Meer vraag zal gemakkelijk kunnen leiden tot forse loonsverhogingen. Lastenverlichting zou hetzelfde negatieve effect tot gevolg kunnen hebben. De lastenverlichting die nog op stapel staat zou beperkt moeten blijven tot de belastingwetgevingsoperatie van Vermeend en Zalm. Om dat plan succesvol in te voeren moet er compensatiegeld zijn voor 'pijnlijke overgangssituaties'.
Het is een typisch economisch principe dat de overheid in tijden van economische terugval de economie aanjaagt met investeringen en in economische voorspoed de mogelijkheid aangrijpt om schulden af te lossen. De VVD kan met haar standpunt ondersteuning vinden in de economische theorie. Toch voel ik meer voor het standpunt van D66 en de PvdA. Zij kiezen niet zo zeer voor geld pompen in de economie om de economische motor op een hoger toerental te krijgen. Het is dus geen keuze voor conjuncturele investeringen, maar een keuze voor structurele investeringen
Rendement van onderwijs en zorg
Professor Flip de Kam stelde afgelopen week in de krant de vraag of dergelijke investeringen wel hetzelfde rendement opleverde als het rendement dat gerealiseerd kan worden door verlaging van de financieringslast in de toekomst door nu schulden af te lossen? Een vraag die noopt tot aanscherping van de opvatting om te investeren in zorg en onderwijs. De bijdrage van dergelijke investeringen moet aannemelijk gemaakt worden. Het moet duidelijk gemaakt worden dat het om een fundamentele bijdrage gaat in de structuur van de economie. Het moet aannemelijk gemaakt worden dat de investeringen meer rendement opleveren dan nu aflossen van schulden.
Bij zinvolle investeringen profiteert niet alleen de gebruiker van nu, maar ook de gebruiker van morgen, volgend jaar en over meerdere jaren. Daarom is het logisch dat die gebruikers in de toekomst ook meebetalen. Om dat mogelijk te maken is het vaak zinvol om nu geld te lenen voor de investering en de afbetaling te spreiden over een aantal jaren. Vanuit die logica is schuld ook helemaal niet erg, mits de lasten van de schuld te dragen zijn. De redenering van Duisenberg is dat de vergrijzing veel meer geld gaat kosten in de toekomst en dat we dat extra geld beschikbaar kunnen hebben als we nu aflossen. De rentelast van straks is dan minder. Die ruimte kan dan gebruikt worden voor de zorg. De zorg in de toekomst zal vast en zeker duurder worden, maar de ouder wordende mens zal daar ongetwijfeld veel meer zelf aan blijven meebetalen. Daarom is het een misverstand om de huidige kosten voor de zorg op basis van de ouder worden mens te extrapoleren. De grote kosten in de zorg zitten in de 6 maanden voor de dood. Vanuit dat perspectief maakt het niets uit of dat voor mijn zeventigste is voor mijn negentigste is. De kosten in de zorg worden vooral bepaald door nieuwe ontdekkingen in de medische wereld die zo snel mogelijk toegepast moeten worden. Een redelijke groei van het zorgbudget is op z'n plaats, maar door bovenstaand fenomeen zal iedere zogenaamde investering zeer waarschijnlijk een consumptieve besteding blijken te zijn. Van een andere orde is de consequentie van politieke keuzen. Als de meerderheid in de politiek de keuze maakt dat mensen zo lang mogelijk zelfstandig moeten kunnen blijven wonen, dan hoort daar bijvoorbeeld de vangnetconstructie van de thuiszorg bij. Dat zal moeten voldoen aan de vraag.
Prioriteit aan het onderwijs
Wat mij betreft zal het grootste deel van het extra geld naar onderwijs moeten. Maar dan wel op basis van een heus visionair plan. Om te voorkomen dat jonge generaties de relatie met de samenleving verliezen is het van belang dat alle kinderen kansen krijgen om succesvol de school te doorlopen. Voor allochtone kinderen zou extra taalonderwijs voor de basisschool uitkomst kunnen bieden. Kinderen van 2 en 3 jaar krijgen spelenderwijs samen met hun ouders taalonderwijs om er zeker van te zijn dat zij geen achterstand hebben door de taal als zij naar de basisschool gaan. In eerdere bijdragen op deze site heb ik gepleit voor nieuwe onderwijsconcepten. Individuele leerprogramma's met veel aandacht voor training in 'leren leren' en voor vorming. Het studiehuis probeert op deze terreinen een stap voorwaarts te maken. Maar hoe leerzaam is het om het twintigste verslag te schrijven als er nooit echt systematisch aandacht is geweest voor het maken van een verslag en het trainen van onderdelen daarvan met voortgangscontrole en -correctie? Uit een recent verschenen proefschrift van Yvonne Vermetten blijkt dat leerlingen en studenten op verschillende manieren stof opnemen en verwerken. Op die verscheidenheid hoort maatwerk van individuele leerprogramma's en niet het confectiewerk van het studiehuis.
Nu slim investeren in het onderwijs zal veel rendement opleveren in termen van economische en maatschappelijke vooruitgang. Meer deelnemers van onze samenleving zijn uitgerust voor de kenniseconomie van nu en straks en het aantal Nederlanders die de relatie met de samenleving hebben verloren zal klein gehouden kunnen worden en dat zullen we merken aan de kosten van opvang van ontspoorden.
Een slim Paars compromis
Paars heeft in het verleden laten zien dat de inzet van de politieke stromingen fors kan verschillen, maar dat er compromis gemaakt kan worden waar duidelijk herkenbare elementen inzitten van de inzet en een verrassend nieuw element. Ik hoop en verwacht dat er een slim compromis komt voor een slimme investering in de toekomst van onze samenleving.
