Keuzevrijheid is ook: tegen instincten ingaan. Wij denken vaak dat wij ons eigen gedrag volledig kunnen besturen, maar helaas. Veel gedrag is als het ware al voorgeprogrammeerd. We hebben als mens er last van dat we het lustprincipe volgen. Instant bevrediging. Bij het uitbouwen van duurzaamheid is dat een lastige bijkomstigheid.
We weten dat het beter is om kleine stukjes met de fiets te doen in plaats van de auto, maar de auto is zo makkelijk. Een beetje minder stroom gebruiken en afval produceren zou goed zijn voor het klimaat, maar het is vaak zo verleidelijk om het vandaag even niet te doen. Om tegen instincten in te kunnen gaan moet je het vermogen van impulscontrole ontwikkelen. Het is als een spier die je moet trainen. Roos Vonk haalde het onderzoek in herinnering van Amerikaanse kinderen die geconfronteerd werden met een marshmallow (het favoriete snoep van Amerikaanse kinderen) op tafel. Als ze het snoepje nu laten liggen krijgen ze er morgen 3. Menig kind hield het niet uit om de marshmallow binnen handbereik te laten liggen voor een grotere opbrengst op een later tijdstip. Zelfdiscipline moet je trainen. Het denken aan de beloning moet leiden tot beter gedrag. Dat hebben we bij het verspreiden van duurzaamheid ook nodig. De aantrekkingskracht van de uitgestelde beloning moet mooier zijn dan de instantbevrediging. Leuke uitdaging voor het onderwijs: kinderen keuzevrijheid geven door ze te leren om soms instincten tegen te gaan!
Noordbaak
Vrijdag 9 juli 2011 was Roos Vonk de hoofdspreker op de netwerkbijeenkomst van Noordbaak in de Hortus in Haren. Ik mocht optreden als dagvoorzitter. Ik ben oud-voorzitter van het COS Groningen en een warme ondersteuner van het uitdragen van duurzaamheid. Noordbaak is de opvolger van COS Groningen. Na de beëindiging van de vaste subsidies van het ministerie van Ontwikkelingssamenwerking heeft COS Groningen een nieuw concept uitgedacht en de naam veranderd. Duurzame ontwikkeling is nu het leidende principe. Noordbaak helpt bedrijven, gemeenten en het onderwijs met het organiseren van duurzaamheid. Roos Vonk is voor halftime hoogleraar sociale psychologie aan de Radboud universiteit in Nijmegen en halftime ondernemer. Ze geeft veel lezingen en workshops, verzorgt columns in bladen en treedt regelmatig op voor radio en televisie. Zij was de initiator van de petitie van hoogleraren voor duurzame veeteelt. Op haar eigen website noemt zij zichzelf groen & liberaal. Ruim een uur wist zij zonder hulpmiddelen de 120 relaties van Noodbaak te boeien.
Waarden
Roos Vonk liet halverwege haar verhaal de aanwezigen even nadenken over een drietal belangrijke waarden voor ieder individu persoonlijk. Om vervolgens mensen op te roepen om altijd dicht bij je eigen waarden te blijven in je gedrag. Je gedrag moet niet wegzwemmen van de eigen belangrijkste waarden! Het individu, dat zich wapent met eigen waarden kan voor anderen soms een ‘een heilig boontje’ zijn, maar bij nader inzien toch een inspirerend voorbeeld. Roos Vonk gaf het voorbeeld van een vriendin die bij haar op bezoek kwam en een colaatje wilde drinken. Roos zette haar een blikje voor. Dat wilde ze niet. ‘Heb je geen flesje?’ Nee, zei Roos. ‘Doe dan maar water’, zei de vriendin. Zo’n voorbeeld waar menigeen van denkt: ‘Zeg doe niet zo overdreven!’ De ideologische dwarsligger wordt niet begrepen! Maar je kunt ook heel anders aankijken tegen een persoonlijk principieel standpunt. Dan wordt de ideologische dwarsligger plotseling een inspirerend voorbeeld.
Regelgeving
Om duurzaamheid te bevorderen heb je regelgeving nodig. Regelgeving helpt om bepaald gedrag te ontmoedigen en ander gedrag te bevorderen. Roos Vonk vreest dat we de komende jaren niet veel positiefs op dit gebied hoeven te verwachten van het kabinet Rutte. Het zal moeten komen van bedrijven die economisch gewin zien in duurzaamheid. En het moet komen van individuen die het voor elkaar krijgen om met een ruimer perspectief te kijken naar ons eigen bestaan en onze omgeving. We zullen slim moeten inspelen op andere waarden dan die van de instant bevrediging. Zoiets als een behoorlijke wereld achterlaten voor onze kinderen en kleinkinderen.
Michiel Verbeek
10 juli 2011
