Beste Fatma,
Als ik een artikel zou schrijven over de commissie de Wit die onderzoek heeft gedaan naar het ontstaan van de kredietcrisis zou ik de volgende titel gebruiken: Veel moraliteit en onvoldoende doorgronding van het systeem!
Bij het uitkomen van het rapport van de commissie was de media natuurlijk vooral geïnteresseerd in het aanwijzen van de schuldige. En het mooiste is dan dat de schuldige alsnog aangepakt en afgezet kan worden. Al snel ging de kritiek op de commissie rond dat ‘iedereen schuldig’ is bevonden en dat daardoor niemand verantwoordelijk is. Vervolgens was het grootste gedeelte van de media meer geïnteresseerd in de uitwerking van de twee casussen dan in de rest van het rapport. En gelukkig voor de liefhebbers van openbare aanklaging is er een schuldige aan te wijzen in beide casussen: Nout Wellink. Hij had meer kunnen waarschuwen voor de praktijken van Landsbanki (moederbedrijf van Icesave) en hij had wel ‘een gaatje’ kunnen vinden als hij goed gezocht zou hebben om geen ‘verklaring van geen bezwaar’ af te geven voor de overname van de ABNAMRO. Het eerste punt vind ik een terecht verwijt. In de tweede casus vind ik de opstelling van Wouter Bos terecht: als er geen onoverkomelijke bezwaren zijn moeten we meehelpen. In Nederland werden de Italianen weggehoond toen ze om nationalistische redenen probeerden te voorkomen dat de ABNAMRO de Italiaanse bank Banca Antonveneta wilde overnemen. Nederland is een open economie met wereldspelers. Soms veroveren Nederlanders het buitenland en soms andersom. Dat is de consequentie van globalisering. Dat is all in the game!
De kredietcrisis
Dan nu mijn punt van moraliteit en gebrek aan doorgronding van het systeem. De commissie komt met 27 aanbevelingen waarvan de meeste niet gekozen zijn vanwege een kansrijk positief effect op het systeem, maar vooral om te getuigen van de collectieve verontwaardiging over de handelswijze van bankiers. Er wordt een vlucht genomen in meer wet- en regelgeving en toezicht zonder te onderbouwen in hoeverre die werkelijk bijdragen tot een beter systeem. Er is wat mij betreft te weinig aandacht voor het echt doorgronden van het systeem.
Het systeem
Het financiële stelsel is volkomen internationaal verknoopt. Problemen op de ene plek op de aarde kan zo maar forse gevolgen hebben op een andere plek. Wet- en regelgeving in de Verenigde Staten heeft het mogelijk gemaakt om slechte hypotheken te verpakken in hypotheken die vervolgens de hele wereld zijn overgegaan. Het systeem dat is ontwikkeld heeft op allerlei plaatsen varianten gekregen. Niet alleen hypotheken konden als onderpand dienen, maar ook andere schulden. Door de mogelijkheid van geldschepping konden banken eenvoudig veel geld verzamelen om mee te handelen. Toch werden ze beperkt door de kapitaalseisen. Die werden eenvoudig omzeild door activiteiten buiten de directe bank te zetten in de zogenaamde schaduwbanken. De knellende eisen voor de bank gold niet voor de schaduwbank, maar de schaduwbank kon van geld worden voorzien door de bank. En zo kan de bank stinkend rijk worden! De bank ging graag op zoek naar bedenkers van nieuwe constructies. En dat deden meerdere banken. Dat leidt tot een enorme opstuwing van salarissen, maar vooral bonussen. De banken zijn niet zo dom. Ze slimme jongens krijgen een behoorlijk salaris, maar heel veel geld verdienen ze alleen als ze heel veel geld verdienen voor het bedrijf. Een slimme investering zou ik zeggen!
Doorbreking van het systeem
Ik begrijp niet dat de commissie de politiek en de beleidsmakers in de Verenigde Staten niet veel meer in de beklaagdenbank hebben gezet. De crux van de kredietcrisis staat volgens mij op pagina 103 van het rapport. Daar staan de twee aanpassingen in de wetgeving die de poorten hebben opgezet voor de ontwikkeling van het lucratieve systeem van de verpakte hypotheken in obligaties en het systeem van ongebreideld handelen voor eigen gewin door banken. Op pagina 103 staat te lezen: In 1999 werd de Glass-Steagall Act ingetrokken die een einde maakte aan de scheiding van nutsbanken en zakenbanken. Het is nu juist deze wet geweest die in 1933 is ingevoerd naar aanleiding van de grote beurscrisis van 1929. De intrekking van deze wet heeft de poorten open gezet voor het ongebreideld handelen voor eigen gewin van de banken. En de tweede cruciale passage is deze: In 2004 werd het verbod afgeschaft om huizenverkopers in de laagste inkomenscategorie een risicovolle hypotheek te verkopen. Deze actie door de politiek heeft de poorten opgezet voor opstuwing van het verkopen van hypotheken aan mensen die de last ervan helemaal niet kunnen dragen. In het prachtige boek De ondergang van de oud-effectenhandelaar bij Lehman Brothers, Lawrence McDonald, kun je lezen welke praktijk deze verandering van de regelgeving heeft veroorzaakt.
Ik ben zo benieuwd of de commissie deze twee punten ook zo cruciaal vindt? En als dat zo is dan is er maar één hoofdschuldige van de kredietcrisis en dat is de politiek! De fouten in de politiek zijn vervolgens maximaal gebruikt door de bankiers. In een tijd van grote behoefte aan geld werden bankiers uitgedaagd om slimme nieuwe producten te ontwikkelen. En die nieuwe producten leveren veel geld op. Er leken geen grenzen te zijn. Effectenhandelaren verdienden soms op 1 dag 50 miljoen dollar. Is het dan raar dat zij een bonus krijgen van 2 miljoen? Natuurlijk is dat niet raar. Maar, zullen de leden van de commissie zeggen, zo’n systeem willen we niet! Ok, dan moeten we terug naar de inkadering van het speelveld. En dan is er eigenlijk maar één belangrijke maatregel. En dat is weer terug naar een scherpe scheidslijn tussen banken en geldhandelaren. Tussen banken en hedgefondsen. In aanbeveling 22 staat wat mij betreft een verbijsterende zin: ‘…maar ook voor bijvoorbeeld hedgefondsen die weliswaar bij het ontstaan van de huidige financiële crisis nauwelijks een rol hebben gespeeld maar wel ….’. Het fenomeen van het hedgefonds bood voor banken nu juist de mogelijkheid om schaduwbanken te kunnen creëren. Daardoor konden banken de enorme hefbomen realiseren. In het boek De ondergang kun je lezen dat Lehman Brothers op een gegeven moment een hefboom had van 44. Met 18 miljard dollar aan eigen vermogen konden zij 792 miljard dollar uitlenen.
Het rapport zou zoveel krachtiger geworden zijn als er maar één aanbeveling in had gestaan: zorg dat in Europees en nog liever mondiaal verband banken niet meer de mogelijkheid krijgen om voor eigen gewin te handelen. Laat de geldhandel maar over aan echte hedgefondsen en niet aan de bank gekoppelde hedgefondsen. Dat is zo belangrijk, omdat banken geld kunnen scheppen, hedgefondsen niet. Geen enkel bedrijf kan met zo weinig eigen vermogen zoveel ondernemen als een bank. Een hefboom van 10 of 12 is mooi voldoende. Banken moeten dan weer terug in het hok van leverancier van leningen. En ze zullen dan weer kritisch worden in het onderliggende onderpand en verdiencapaciteiten. Volgens mij is het element van geldscheppen een uiterst belangrijk onderdeel van het systeem. Als de bank eenvoudig geld kan aantrekken en dat kan onderbrengen in een gelieerd hedgefonds dan kan de bank weer opnieuw geldscheppen. Steeds meer geld onttrekt zich dan van de strenge regelgeving voor banken.
Andere aanbevelingen
Het hoge moraliteitsgehalte van de commissie is volledig terug te vinden in de aanbevelingen. Bijvoorbeeld de aanval op de bonussen. Bij Goldman Sachs is de helft van de omzet gereserveerd voor bonussen! Dat komt omdat ze opereren in een systeem waarin je ongelooflijk veel geld kan verdienen door figuren aan te nemen die slimme constructies bedenken. Die bedrijven zijn niet gek. Ze betalen die 2 of 3 miljoen graag voor iemand die in een jaar tijd 50 of 60 miljoen kan binnen hengelen. En als de morele verontwaardiging bediend met schijnmaatregelen dan heeft niemand er wat aan. Worden er wel echte maatregelen genomen dan vinden diezelfde slimme jongens wel een oplossing. Voor particuliere banken hopen dat er voldoende concurrentie komt en voor de banken met staatssteun kun je wel een scherper beloningsbeleid voeren. De commissie wil strengere regels voor leden van Raden van Commissarissen. Mogen die particuliere bedrijven dat even zelf uitmaken?
Zouden het ministerie van Financiën, DNB of de AFM meer hebben gedaan als ze meer instrumenten hadden gehad? Daar mag je aan twijfelen. Wat moeten we van deze twee instanties denken als ik lees in het boek De ondergang dat in 2005 specialisten uit de bankenwereld zelf al signalen hebben afgegeven dat er een en ander fout gaat. Wat moeten we denken van deze instituten als ze geen enkele relatie hebben gezien tussen de financiële situatie in Nederland en de volledige neergang van de huizenmarkt in de Verenigde Staten in 2007?
Lehman Brothers
Je kunt de alternatieve geschiedenis niet beschrijven, maar het blijft interessant om er over na te denken wat er zou zijn gebeurd als de persoonlijke verhoudingen tussen de ceo van Lehman Brothers, Dick Fuld, en de minister van Financiën in de Verenigde Staten in 2008, Hank Paulson, goed was geweest. Als Lehman Brothers net als Bear Stearns wel gered zou zijn.
Volcker rule
Waarom heeft de commissie het niet aangedurfd om de kern bij de horens te vatten en volledig steun te geven aan de plannen van Barack Obama met de Volcker rule? Die plannen zijn een begin van de scheiding tussen geld lenen aan bedrijven en particulieren voor investeringen en het ongebreideld handelen in geld voor eigen gewin. De belangrijkste oplossing wordt afgedaan in een bijlage als een aanbeveling waar veel verzet tegen is vanuit de bankenwereld. Vind je het gek?
De ratingbureau’s
Een hele zwakke schakel in het hele financiële systeem is de rol van de ratingbureau’s. Die hebben een dubieuze rol gespeeld bij het in stand houden van de praktijken van de verpakte hypotheken in obligaties. Zij gaven veel te lang hele hoge ratings aan de pakketjes. Er was daarom geen enkele reden voor kopers en verkopers om niet vrolijk door te gaan met de praktijken. Het lijkt me goed om die bureau’s onder toezicht te zetten van centrale banken!
Groet,
Michiel Verbeek
13 mei 2010
