Woensdag 16 november 2016 diende het Kort Geding tussen het Burgercomité met als voorman Gustaaf Biezeveld en de Provincie Groningen. Op 2 december 2016 doet de rechter uitspraak.
Bij aankomst bij de rechtbank was er al een aardige rij. Vlak voor dat ik naar binnen kon werd er al aangekondigd dat er al voldoende mensen binnen waren om de twee zalen te vullen. De zaal waar het Kort Geding plaatsvond en een extra zaal met een beeldverbinding en een matige geluidsverbinding. De zalen waren niet voldoende om alle belangstellenden de mogelijkheid te bieden om erbij te zijn. Een groot aantal mensen ging onverrichter zake weer naar huis.
Ik kon gelukkig een plekje bemachtigen in de zaal. Vlak voor binnenkomst zag ik mr. Robert van der Velde van het team van de provincie. Was wel even gek, omdat van der Velde de advocaat van de gemeente Haren was in de diverse zaken bij de Raad van State over de woningbouwplannen in Haren Noord. Hij is van het advocatenbureau Plas en Bossinade.
De eisende partij
De eisende partij is het Burgercomité, vertegenwoordigd door de drijvende kracht Gustaaf Biezeveld, vergezeld door Godert van der Feltz en Ruben Wiegerink van Van der Feltz advocaten.
De vordering van het Burgercomité is dat Haren niet betrokken moet worden bij de voorgenomen herindeling, dat de provincie erkent te hebben gehandeld in strijd met toezeggingen en opgewekte verwachtingen, dat de provincie de opdracht aan Marga Kool moet intrekken en dat de gemeente Haren de kans krijgt om Beterr Haren uit te werken.
Ruben Wiegerink hield het eerste pleidooi namens het Burgercomité. Wiegerink wilde heel graag het interview met Patrick Brouns bij RTV Noord van 25 april 2015 laten zien in de rechtszaal. Een prachtige illustratie van hoe gedeputeerde Brouns dacht over herindeling voor dat hij koos voor een gedwongen fusie van Haren bij Groningen en Ten Boer. De rechter vond het niet nodig. Later op de middag legde ze uit dat beeld nuttig is als iets niet goed beschreven kan worden. Bijvoorbeeld een bepaald loopje of een intonatie in een stem. Hier was de inhoud prima te beschrijven, volgens de rechter.
De eisende partij gaf aan dat de provincie om onduidelijke redenen gekozen heeft voor gedwongen herindeling en heeft zich bedient van doelredeneringen, dubieuze argumenten en ontoereikende onderzoeken. Wiegerink bekritiseerde de aantasting van de gemeentelijke autonomie. Die is juist zo belangrijk voor de betrokkenheid van burgers bij de (lokale) democratie.
De provincie heeft in strijd van beleidskader gehandeld. In het beleidskader voor herindeling staan twee belangrijke redenen voor de provincie om een herindeling voor te stellen aan de minister. Als een gemeente voortdurend ontwikkelingen in de regio frustreert door dwars te liggen of als er sprake is van een urgent probleem. Van geen van beide is sprake, betoogde Wiegerink.
De provincie heeft op onjuiste gronden tot herindeling besloten. De provincie heeft Haren geholpen bij de verkenning naar zelfstandigheid met het bureau B&A. Na de uitkomst ‘nee, tenzij’ is de gemeente aan de slag gegaan met het verbeterplan Beterr Haren. Daarin zijn oplossingen geboden voor 6 knelpunten. De provincie heeft nooit aangetoond dat het verbeterplan van Haren geen goed antwoord is op de knelpunten. Het Coelorapport concludeerde dat de financiële positie niet uitzonderlijk is, dat de positie geen acuut probleem is en dat de problemen oplosbaar zijn. Ten onrechte heeft de provincie het Coelorapport niet of nauwelijks in de beoordeling meegenomen. Saillant in deze is dat voor het verschijnen van het Coelorapport de financiën nog het grootste probleem van de gemeente Haren was, daarna werd betoogd dat er veel meer zaken meespeelden in de keuze van de provincie voor herindeling. In de meerjarenbegroting 2017-2020 heeft de gemeente Haren inmiddels aangegeven hoe de financiële positie ingrijpend verbeterd gaat worden.
De eisers verweten de provincie in de persoon van Patrick Brouns dat er diverse onjuiste uitspraken zijn gedaan, zoals: ‘Haren is praktisch failliet’ en ‘Zonder herindeling moet Haren heel veel bezuinigingen en zouden ze niet meer aan hun wettelijke verplichtingen kunnen voldoen’. De gedeputeerde wist dat dit onjuist was vanuit zijn kennis als provinciale toezichthouder op de financiën van Haren.
De eisers willen dat de opdracht aan Marga Kool wordt ingetrokken. Zij heeft geen mandaat en kan niet namens de inwoners van Haren optreden. Die belangenbehartiging komt slechts de gemeenteraad toe.
De verdediging van de provincie
Mr. Robert van der Velde deed het pleidooi vanuit de provincie. Hij bepleitte dat er sprake is van een publiekrechtelijke procedure die al dan niet leidt tot een herindelingswet. Hierbij is geen rol weggelegd voor de civiele rechter. Dit is het hoofdargument van de tegenpartij.
Volgens de provincie heeft een zelfstandige gemeente Haren onvoldoende duurzame, financieel robuuste en bestuurskrachtige toekomst in regionaal perspectief. Voortschrijdend inzicht heeft de provincie ertoe gebracht om de gedwongen fusie door te zetten. Diverse kritische rapporten volgden elkaar op. Omliggende gemeenten wilden wel herindelen. En de houding van de gemeente zelf. Toen de gemeente Haren de deur dichtdeed naar de optie om ook samen met Groningen en Ten Boer oplossingen te zoeken voor de knelpunten uit het eerste rapport van B&A, heeft de provincie gekozen voor een dwingend traject.
De provincie ziet voor de komende tijd dat er meer taken overgeheveld worden naar de gemeente. Als er op verschillende taken in verschillende samenwerkingsverbanden zou moeten worden samengewerkt, dan is dat onwenselijk. Raad en College worden op grotere afstand gezet en er ontstaat spanning met de democratische legitimatie. Dit is wel een hele beperkte kijk op verlengd lokaal bestuur en samenwerking. Juist omdat verschillende onderwerpen soms een hele verschillende optimale schaalgrootte vereisen is juist de netwerkorganisatie heel geschikt.
De eisende partij vindt dat de rechtsbescherming bediend wordt in dit Kort Geding. Van der Velde zette daartegenover dat juist de verschillende stappen in een herindelingstraject veel rechtsbescherming bieden.
Bij de vraag of een overheidslichaam onrechtmatig heeft gehandeld dient er volgens van der Velde sprake te zijn van cumulatieve vereisten: onrechtmatigheid, toerkenbaarheid, relativiteit, causaliteit en schade. Eisers komen niet verder dan een vorm van reputatieschade. Maar er is geen vorderbare schade in de zin van de wet, volgens van der Velde.
In het pleidooi van de provincie kwam ook weer het verwijt aan de gemeente Haren dat ze in 2013 voor herindeling was. Ja, het toenmalige college en de meerderheid in de raad was voor herindeling. In 2014 was er een burgerraadpleging en na de gemeenteraadsverkiezingen een volstrekt nieuw politiek landschap. De partijen voor herindeling werden fors afgestraft. De partijen tegen herindeling met Groningen kregen een ruime meerderheid in de gemeenteraad. Na de afwijzing van fusie met Groningen, kwam een fusie met Tynaarlo in beeld. Dat gebeurde onder het gesternte van opgelegde opschaling door het toen zittende provinciebestuur. Toen in 2015 het nieuwe provinciebestuur aantrad leek de dwang tot herindeling verdwenen. Onder dat gesternte kwam de optie van zelfstandigheid weer in beeld.
Van der Velde verweerde zich tegen de kritiek dat de provincie achter de rug om van de gemeente Haren het plan Beterr Haren heeft getoetst. Van der Velde vergeet te vertellen dat de provincie niet vooraf heeft aangegeven dat ze B&A zouden vragen voor de toetsing. Nota bene het onderzoeksbureau dat door de provincie en Haren gezamenlijk is uitgekozen voor de verkenning naar zelfstandigheid (eerste B&A-rapport). Dat is en blijft achterbaks en uiterst vreemd dat B&A zich zo voor het karretje van de provincie heeft laat spannen!
De opdracht aan mevrouw Kool is bedacht om tijdens de besprekingen tussen Groningen en Ten Boer iemand aan tafel te hebben, die zo nu en dan Harense punten onder de aandacht brengt. Omdat het gemeentebestuur dat zelf niet wil doen, is deze second best oplossing gekozen. De uitkomsten van de besprekingen zullen de basis vormen voor de nieuwe gemeente als de herindeling goedkeuring krijgt in het parlement. Met of zonder mandaat van de gemeente, aldus van der Velde.
Hoe zit het nu precies met wel of niet steun voor het herindelingsontwerp dooor Haren?
Er is nog steeds onduidelijkheid over of het college van Haren wel of niet goedkeuring gegeven heeft aan het herindelingsontwerp. Dit is wat er werkelijk is gebeurd. Iedereen mag een eigen oordeel vellen. Op 5 september 2016 kwamen de provincie, Groningen, Ten Boer en Haren bij elkaar om de laatste versie van het herindelingsontwerp met elkaar te bespreken. Ik heb die ochtend als wethouder bestuurlijke toekomst van Haren aangegeven dat de delegatie van Haren geen verdere afspraken kan maken, omdat er die maandagavond een raadsvergadering zou plaatsvinden waarin een belangrijke motie aan de orde zou komen. Gedeputeerde Staghouwer was voorzitter en voelde zich overvallen, omdat de volgende dag het herindelingsontwerp naar de drukker moest. Staghouwer stelde dat er nooit bezwaren zijn geweest vanuit Haren over de tekst in hoofdstuk 4, de schets van de nieuwe gemeente. Dat was juist. Haren heeft wel aangegeven dat het stuk ‘mager’ was, maar heeft geen bezwaar aangetekend. Tegen de teksten over Haren heeft de delegatie voortdurend geageerd, maar het herindelingsontwerp is een document van de provincie en de verantwoording voor de gedwongen fusie is derhalve voor rekening van de provincie. Haren heeft zich coöperatief opgesteld tijdens alle bijeenkomsten, maar zat aan tafel onder protest. Dat staat keurig in alle verslagen. Op dinsdag 30 augustus heeft het college van Haren een tekstvoorstel goedgekeurd om de positie van Haren ten aanzien van de gedwongen herindeling in het herindelingsontwerp vast te leggen. Bij de bespreking van de eindtekst op 5 september heeft de delegatie kunnen constateren dat de voorgestelde tekst was opgenomen. Gedeputeerde Staghouwer vroeg vervolgens of de delegatie die tekst kon onderschrijven. Dat was het geval. Pas op dinsdag 6 september heeft het volledige college van Haren kennis kunnen nemen van de definitieve tekst van het herindelingsontwerp. Dat betekent dat het college van Haren nooit in een collegebesluit goedkeuring heeft gegeven aan het herindelingsontwerp.
Uitspraak
Op 2 december 2016 zal de rechter uitspraak doen.
Michiel Verbeek, 16 november 2016
