De aankondiging van een interview met Tony Judt in De Groene Amsterdammer beloofde veel. Ik was na het lezen van het artikel niet aangemoedigd om het boek ‘Het land is moe’ of een van z’n andere boeken te lezen.
In december kreeg ik het cadeau van de Raad van Bestuur van Biblionet Groningen als jaarlijkse attentie voor de leden van het managementteam van Biblionet Groningen (de moederorganisatie van Biblionet ID). Felix Rottenberg, de oud-voorzitter van de PvdA, die zo node gemist wordt in die partij, is erg enthousiast over het boek. Er staat zelfs een aanbeveling van hem op de cover. Voldoende redenen om het boek te gaan lezen. Tony Judt heeft het boek net af gekregen, omdat hij op 10 augustus 2010 op 62-jarige leeftijd is overleden. Tony Judt wil de vraag over nut opnieuw geformuleerd wordt. De zelfzuchtige tijden zijn voorbij. Met de parade van in zijn ogen slechte kanten van het kapitalisme en de ontwikkelingen in de sociaal-democratie wil hij bijdragen aan een omwenteling. Voor de lezer die het gevoel heeft dat er veel fout gaat in de samenleving en gretig op zoek is naar een positieve uitweg komt maar gedeeltelijk aan zijn trekken. Judt biedt geen wenkend perspectief voor gewoon moedig doorgaan!
Vernieuwing van de sociaal-democratie
Op de achterkant van de omslag staat: In plaats van blind vertrouwen te hebben in de vrije markt kunnen we vertrouwen op medeburgers en de staat zelf. ‘Het land is moe’ daagt ons uit om de confrontatie aan te gaan met onze maatschappelijke problemen en de verantwoordelijkheid te nemen voor de wereld waarin we leven’. De sociaaldemocratie smacht naar nieuwe oplossingen, naar een nieuwe koers, naar een soepele teruggang op het pad van meegaan met de liberalisatiegolf in de economie. Tony Judt geeft de sociaal democraten munitie om te breken met het verleden, maar biedt geen uitweg voor een hoopvolle toekomst. Judt gaat mee op de stroom die zich keert tegen marktwerking en verdere liberalisering van de economie. Die stroom wordt breder, maar de argumentatie niet sterker! Het boek ’23 dingen die ze je niet vertellen over het kapitalisme’ van Ha-Joon Chang past in die prille traditie. Ook het boek ‘De menselijke economie’ van Ad Broere komt voort uit de ontevredenheid met de kredietcrisis en de vermeend hebzuchtige bankiers, die allemaal voortgedreven worden door de stimulansen van de marktwerking. De ellende van de nasleep van de kredietcrisis en het perverse gedrag van de gokkers bij handelsbanken, investeringsbanken en hedgefondsen maken veel mensen kwaad en verblind het zicht op wat de werkelijke problemen zijn! Tony Judt en Ha-Joon Chang bieden geen nieuwe weg om te gaan voor de zoekende sociaal democraten. Ad Broere schetst een beetje uitweg met zijn ‘menselijke economie’. Kom ik later nog op terug op deze site. Nu eerst terug naar Tony Judt.
Punten uit ‘Het land is moe’
Voor Tony Judt toont de kredietcrisis van 2008 aan dat het ongebreidelde kapitalisme een grote vijand is. De liberaal is tegenstander van bemoeienis en de sociaal-democraat gelooft in collectieve actie ten bate van het collectieve welzijn. In de opening van het boek zet hij het economisch systeem aan de schandpaal, omdat er zoveel armoede is. Toch is de wereld redelijk op weg om het millenniumdoel van ‘23% van de bevolking leeft in armoede’ in 2015 te halen. In 2005 zaten we op 27%. Natuurlijk kun je ook door een andere bril kijken. Het huidige systeem laat toe dat in 2005 21,2% van het nationaal inkomen in de Verenigde Staten toevalt aan slechts 1% van de bevolking. Het verschil tussen arm en rijk is nog steeds groot en wordt volgens Judt steeds groter! In 1968 kreeg de directeur van General Motors 66x het salaris van de gemiddelde medewerker. De hoogste baas van Wal-Mart verdient 900x het salaris van de gemiddelde werknemer. De kritiek op de grote inkomensongelijkheid deel ik, maar Judt levert geen uitweg. De verhouding hoogst en laagst betaalde in een bedrijf vind ik wel een interessant criterium. Niet voor bedrijven zonder overheidsgeld, maar wel voor bedrijven met overheidsgeld. Daar zou de hoogst betaalde niet veel meer mogen verdienen als 10x de laagst betaalde (voor een net bedrijf is dat het minimumloon). Het minimumloon in 2011 is ca. €18.000,- per jaar. Het maximale salaris wordt dan ca. €180.000,- per jaar.
Belang identificatie
Er is flink wat bewijs voor de stelling dat mensen andere mensen meer vertrouwen naarmate ze meer met elkaar gemeen hebben. Te denken valt dan niet alleen aan taal en religie, maar aan inkomen. Hoe gelijker men in een samenleving is, hoe groter het vertrouwen. Het is dus niet zo raar dat veel mensen in Nederland gevoelig zijn voor politieke verhalen die zich afzetten tegen de mensen die niet op hun lijken!
Tegen privatisering
Tony Judt wil graag de sociaal-democraten voorhouden hoe slecht de privatiseringsgolf is geweest. De sociaal-democraten hebben meegewerkt aan de geleidelijke verplaatsing van algemene verantwoordelijkheden naar de particuliere sector, zonder dat de maatschappij als geheel daar enig zichtbaar voordeel van heeft. Judt vindt privatisering inefficiënt. Het individuele ondernemerschap wordt oneindig gesteund door overheidsgeld. En dan komen de voorbeelden van spoorwegen, energiebedrijven en posterijen. Er ontstaat ‘moreel verval’ als bedrijven steeds meer risico’s kunnen nemen, omdat ze weten dat de overheid hun niet failliet zal laten gaan.
Democratisch tekort
Als een maatschappij de textuur van zijn samenhang vernietigt, zal al snel ‘uiteenvallen’ in het stof en de poeder van de individualiteit. Net als in het economische leven zijn wij ook in politiek opzicht consumenten geworden. We kiezen uit een breed palet met elkaar wedijverende doelstellingen.
Sociaal democratie
De sociaal-democratie vertegenwoordigt geen ideale toekomst. Jammer voor degenen die bij het begin van het lezen van dit boek die illusie hadden. De sociaal-democratie vertegenwoordigt niet eens een ideaal verleden, volgens Tony Judt. Toch zet hij zijn kaarten op de sociaal-democratie om een verandering teweeg te brengen. Omdat er niets beters is. Beetje net als Churchil: ‘Democratie is de minst slechte staatsvorm!’. Judt hoopt dat er afgerekend wordt met de zelfzuchtige tijden. Om dat te bewerkstelligen moet er meer gebeuren. Misschien biedt de ‘Menselijke economie’ van Ad Broere meer perspectief.
16 januari 2011
Michiel Verbeek __
