Na de financiële crisis van 2008 neemt de groep criticasters van marktwerking, het kapitalisme en het neo-liberalisme toe. Economieprofessor van de universiteit van Cambridge, Ha-Joon Chang, levert met zijn boek ’23 dingen die ze je niet vertellen over het kapitalisme’ de criticasters een wetenschappelijke onderbouwing. Vooral politici zullen graag Ha-Joon Chang aanhalen in hun strijd tegen het neo-liberalisme. Een overtuigend aanklacht is het allerminst.
Eigen beeld kritiseren
Ha-Joon Chang opent de inleiding met: ‘De wereldeconomie ligt in duigen’. Bij mij in de kantlijn komt dan te staan: onzin. Dat is gewoon flauwekul. De wereldeconomie is zich aardig aan het herstellen van de financiële crisis. De eerste pagina van de inleiding eindigt met: ‘Uiteindelijk is deze catastrofe (verwezen wordt naar de financiële crisis van 2008 - MV) veroorzaakt door de vrijemarktideologie die de wereld sinds de jaren tachtig van de twintigste eeuw heeft beheerst’. Ook dit is niet waar. Het is een wijdverbreid misverstand dat de vrijemarktideologie de crisis heeft veroorzaakt. De financiële crisis van 2008 is veroorzaakt door de Amerikaanse overheid. Graag verwijs ik voor de onderbouwing hiervan naar mijn artikel: ‘De overheid in de VS heeft meer schuld aan de crisis van de bankiers’. De vraag die bij mij opkwam na deze eerste pagina was: doorlezen of hier maar stoppen? Toch maar doorgelezen omdat veel politici en journalisten Ha-Joon Chang aanhalen. Wat hij in het hele boek doet is eerst een beeld creëren en dat vervolgens bestrijden. Dus niet de werkelijkheid beschrijven en becommentariëren. Een voorbeeld: Een Zweedse chauffeur verdient 50x zoveel als een Indiase chauffeur. De Zweedse chauffeur is vast niet 50x productiever. Vast niet, maar niemand zal dat ook beweren! Nog een voorbeeld? ‘De in brede kring geaccepteerde stelling dat als je markten maar hun gang laat gaan, iedereen juist en eerlijk beloond wordt, is een mythe’. Natuurlijk is dat een mythe, maar wie beweert dan dat die stelling juist is? Niemand.
Herontwerp van het economische wereldstelsel
Ha-Joon probeert met ’23 dingen’ de teloorgang van het vrijemarktdenken te onderbouwen. Dat lukt echter niet. De 23 dingen geven wel aan dat er aspecten zijn aan het kapitalistische systeem die soms perverse uitkomsten opleveren, maar verder komt hij niet. Met de ambitieuze titel van het boek verwacht je op z’n minst een perspectiefrijk nieuw concept. Maar dat komt er niet van. Misschien heeft Ha-Joon Chang die verwachting al weggenomen door in het voorwoord de erkenning op te nemen dat het kapitalisme problemen en beperkingen kent, maar dat er geen beter economisch stelsel is. In het slothoofdstuk wordt dit nog even onderstreept met de mooie uitspraak van Winston Churchil: ‘het kapitalisme is het slechtste economische stelsel op aarde op alle andere na ’. Het enige waar de lezer het mee moet doen zijn de 8 principes voor een herontwerp van een nieuw economisch stelsel. De 8 principes zijn:
1. Winststreven is altijd de sterkste en meest effectieve drijfveer van onze economie en die moeten we ten volle uitbuiten. En de markt heeft zorgvuldige regulering en sturing nodig.
2. We dienen ons nieuwe economische stelsel te baseren op de erkenning dat de menselijke rationaliteit zeer beperkt is.
3. We dienen een stelsel te bouwen dat het beste in plaats van het slechtste in de mens naar boven brengt.
4. We moeten ophouden te geloven dat mensen altijd betaald worden naar wat ze ‘verdienen’.
5. We moeten ‘dingen maken’ serieuzer nemen.
6. We moeten een beter evenwicht vinden tussen de financiële wereld en de ‘reële’ activiteiten.
7. De overheid moet groter en actiever worden.
8. Het economische wereldstelsel moet ontwikkelingslanden ‘oneerlijk’ voortrekken.
De conclusie
Waarschijnlijk wil Ha-Joon Chang niet veel meer dan de scherpe kantjes van het kapitalisme afvijlen en proberen prikkels in te bouwen die leiden tot een combinatie van persoonlijk gewin en publiek gewin. Een markt functioneert alleen als er meerdere partijen zijn en als de markt vrij toegankelijk is en transparant. Een activistische overheid is nodig om te waken voor eerlijke spelregels op de markt. En diezelfde activistische overheid is nodig om bepaalde ontwikkelingen op gang te brengen. Als we een economie willen op basis van duurzame energie dan moeten overheden normen stellen waarop bedrijven hun investeringen kunnen baseren en middels belastingen moeten overheden ‘fout gedrag’ duurder maken. Als we ‘eerlijke handel’ willen moeten we soms nieuwkomers ‘oneerlijk’ voortrekken. Nieuwkomers hebben enige tijd bescherming nodig om tot wasdom te komen. Het is net als met de ontwikkeling van een mens! De ontwikkeling van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen krijgt steeds meer diepgang en aanhang. Het idee van Ha-Joon Chang dat er te weinig aandacht is voor de maakindustrie vind ik vreemd. De grootste groeier op de wereldmarkt is sterk gericht op de maakindustrie. Dat veel westerse landen hun heil zoeken in dienstverlening is logisch, omdat ze de concurrentie in de maakindustrie slecht aankunnen. In de economische wetenschap is de centrale plek voor de rationele mens allang overgenomen door de irrationele mens.
27 december
Michiel Verbeek
