De crisis komt steeds dichterbij. De vooruitzichten voor 2013 en 2014 zijn niet opbeurend. De regering laat het afweten. Ze lijken te kiezen voor ‘uitzieken’ en hopen dat de bui vanzelf over gaat. Waarom niet een inspirerend aanvalsplan? Want we kunnen meer doen dan wat we nu doen!
De crisis komt dichtbij
Andries Knevel vroeg zijn gasten en medepresentator Tijs van den Brink op vrijdag 14 juni 2013 of zij in hun omgeving echt de crisis al merkte. Hij merkte het wel. Hij kreeg bevestiging van zijn gasten. Een paar dagen daarvoor publiceerde het CPB (Centraal Plan Bureau) de juniraming. De kleine groei van het BBP (Bruto Binnenlands Product) werd voor 2013 omgezet in een kleine daling. En de groei voor 2014 werd naar beneden bijgesteld. De werkloosheid begint echt omvangrijk te worden. Voor 2013 wordt uitgegaan van 600.000 werklozen (6,75% van de beroepsbevolking). En voor 2014 wordt uitgegaan van een groei van de werkloosheid naar 635.000 (7% van de beroepsbevolking). In 2011 waren er 389.000 werklozen. Het is dus niet zo gek dat de crisis dichterbij komt!
Sociaal Akkoord kost banen
In dezelfde juniraming van het CPB werd voorgerekend dat het Sociaal Akkoord tussen werkgevers, werknemers en kabinet banen kost. Vooral door het niet door laten gaan van de beperking van de maximale duur van de WW (Werkloosheidswet). Het kabinet had in het regeerakkoord opgenomen dat de maximale duur van 38 maanden teruggebracht zou worden naar 24 maanden. Dat zou betekenen dat mensen met een maximale WW na 2 jaar in de bijstand komen.
Het buitenland
Groei van een economie werkt ongeveer als volgt: meer besteding leidt tot meer productie, dat leidt tot meer werkgelegenheid, leidt weer tot meer inkomen, leidt weer tot meer besteding enz. De bestedingsimpuls kan komen van consumenten of bedrijven, maar ook van de overheid of het buitenland. De economieën in Europa lopen vrijwel allemaal slecht, daar hoeven we niet teveel van te verwachten op korte termijn. Zelfs de groei in Duitsland is niet indrukwekkend. In de Verenigde Staten trekt de economie weer een beetje aan en in China wordt een behoorlijke groei van 7% tot 8% gehaald. Het CPB verwachtte in februari 2013 nog een groei van de wereldhandel van 2,75%, maar komt in de juniraming niet verder dan 2%. Het zal voor Nederland niet meevallen om daar flink van te profiteren. Sterker nog de export in mei 2013 laat voor het eerst sinds maanden een daling zien.
Consumenten verkleinen hun bestedingen
Consumenten houden de hand op de knip, omdat er zorg is voor de nabije toekomst. Hoe lang hou ik mijn baan? Zal mijn pensioen straks voldoende zijn of moet ik eigenlijk nog wat meer gaan sparen? Wat krijg ik voor mijn huis als we toch moeten verkopen? Moet ik al geld reserveren voor zorgkosten die misschien straks niet meer vergoed worden? De detailhandel en de horeca merken iedere dag dat de consument minder besteed. Degenen die kunnen sparen uit hun inkomen doen dat meer dan een aantal jaren geleden. De spaartegoeden lopen op. Ondanks de lage rentes op die spaartegoeden.
Banken
De banken helpen ook niet mee om de economie vooruit te helpen. Bedrijven die willen investeren krijgen alleen bij keiharde garanties een lening van de bank. Dat kost dus bestedingsimpulsen in de economie. De banken hebben nog steeds last van bezittingen, die in waarde zijn gedaald. Daar moeten ze maatregelen voor treffen. Je zou dan zeggen dat ze juist leningen moeten verstrekken, want daar kunnen ze geld aan verdienen. Als ze niet voor vrijwel 100% garanties krijgen, durven banken geen lening te geven, omdat ze daarmee hun probleem met de eigen bezittingen alleen nog maar erger maken.
De overheid
Er is eigenlijk maar 1 partij in de economie die de economie een impuls kan geven en dat is de overheid. Anders moeten we accepteren dat we een langere periode te maken hebben met een stagnerende economie. Dan zal er gewacht moeten worden op een substantiële groei van de export. Sommige economen, maar vooral politici hopen dat een verdere inkrimping van de overheid zal leiden tot meer bestedingsruimte bij consumenten en bedrijven en dat daardoor de economie ook een impuls krijgt. Als de overheid verder bezuinigt en dat leidt niet direct tot een bestedingsimpuls bij consumenten en bedrijven, dan zal de economie nog iets verder krimpen. In het verleden is het altijd de overheid geweest die bij een krimpende economie een impuls geeft door meer schuld te maken. Als de overheid op die manier geld in de economie pompt en consumenten en bedrijven gaan meer besteden kan de economie weer de weg naar groei vinden. Het vervelende is dat de overheid kampt met een fors begrotingstekort en een sterk groeiende staatsschuld. Het maken van nog meer schuld is daardoor problematisch. Zeker als er in de Europese Gemeenschap afspraken zijn gemaakt over het maximale begrotingstekort (3% van het BBP) en de maximale staatsschuld (60% van het BBP). De normen stammen uit de tijd dat de Europese Gemeenschap nog rekende met een jaarlijkse groei van het BBP van zo’n 5%. Tegen die achtergrond mocht een land wel een begrotingstekort maken van maximaal 3%. De staatsschuld blijft dan immers gelijk (op 60%). De tegenstanders van te hoge schuld vinden het tegen de achtergrond van een krimpend BBP of hoogstens een groei van 1% onaanvaardbaar dat de overheidsschuld verder toeneemt. De tegenstanders van het vergroten van de staatsschuld rekenen graag voor dat we zo’n 10 miljard euro aan rente betalen. De staatsschuld is voor 2013 geraamd op 74% van het BBP of te wel: 74% x 590,6 miljard = 437 miljard euro. De staatsschuld wordt gefinancierd tegen een rente van ca. 2,5%. Dat zou in deze tijd nog een beetje goedkoper kunnen. Via de ECB (Europese Centrale Bank) kan er geleend worden tegen een rente van 1%. Levert een besparing op van 6,6 miljard euro (1,5% van 437 miljard) op.
Bezuinigen, investeren of hervormen
We kennen nu alle ingrediënten van de economie en de posities. Wat nu te doen? Investeren, verder bezuinigen of kunnen we het redden met hervormingen in de economische structuur? Of moet het een slimme combinatie worden? Grote nadruk op alleen bezuinigen is een garantie voor een economie die verder zal krimpen. De combinatie van bezuinigen en hervormen zal specifieke groepen extra raken tegen de achtergrond van een krimpende economie. Dat lijkt een garantie op veel maatschappelijke onrust. De combinatie van bezuinigingen, investeren en hervormen is verreweg de beste oplossing. De hervormingen zijn nodig om de staatsschuld van de overheid in de toekomst houdbaar te houden. De crisis moet aangegrepen worden om gerichte bezuinigingen door te voeren. Om uit de hand gelopen onderdelen in de economie een halt toe te roepen. En investeringen zijn nodig voor structuurversterking van de economie in de toekomst en om op korte termijn de economie te stimuleren. We hebben een aanpak nodig op diverse fronten en een activistische overheid. Een groots en allesomvattend programma zal onmiddellijk een positieve invloed hebben op het vertrouwen in de toekomst. En de economie is voor minstens de helft: vertrouwen.
Een kansrijke combinatie
De noodzakelijke hervormingen moeten worden gevonden op de arbeidsmarkt, de woningmarkt, de energiemarkt, de zorg en in het belastingstelsel. Bezuinigingen zullen bij de overheid moeten plaatsvinden om de simpele reden dat de staatsschuld binnen de perken gehouden moeten worden. De ambitie voor een beter functionerende en slankere overheidsorganisatie wordt verscherpt. Voor het investeringsprogramma komt een taskforce.
Zorg
Het kabinet is onder leiding van staatssecretaris Martin van Rijn bezig met een grote hervorming in de zorg. Een deel van de AWBZ (Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten) gaat naar de Wmo (Wet Maatschappelijke Ondersteuning) en komt onder verantwoordelijkheid van de gemeente. De jeugdzorg en de onderkant van de arbeidsmarkt gaan ook naar de gemeente. Gemeenten moeten met veel minder geld dan dat er nu besteed wordt, nieuwe slimme constructies bedenken. Het voornemen van deze hervorming moet in 2015 al tot resultaten leiden.
Arbeidsmarkt
De politiek is er van doordrongen dat de AOW (Algemene Oudersdoms Wet) een financieel probleem wordt als mensen na hun pensioengerechtigde leeftijd steeds langer blijven leven. Langer leven moet leiden tot later met pensioen gaan. Op die manier zijn de kosten van pensioen draagbaar. Een AOW uitkering voor een alleenstaande is ongeveer €12.680 per jaar. Misschien moet de pensioengerechtigde leeftijd over enkele jaren van 67 naar 68 jaar. De arbeidsmarkt kan verder worden geflexibiliseerd. Het regeringsplan tot verkorting van de WW moet doorgezet worden. Iedereen die niet in eigen levensonderhoud kan voorzien moet op gemeentelijk niveau worden opgevangen met een sociaal minimum, werk en ondersteuning. Niemand krijgt meer een uitkering om vervolgens niets te doen. Vanuit een gemeentelijk werkbedrijf wordt ondersteuning geboden om zo snel mogelijk weer op eigen benen te kunnen staan. Is dat lastig en is er meer ondersteuning nodig dan zal die geboden worden. Mensen met een onoverbrugbare afstand tot regulier werk krijgen mooie alternatieve werkplaatsen. Voor werkgevers moet het mogelijk zijn snel te kunnen ingrijpen in het personeelsbestand als de marktsituatie daarom vraagt. De kantonrechtersformule kan daarbij prima dienst doen. Daarmee krijgt de werkgever meer flexibiliteit en zijn werknemers redelijk beschermd.
Woningmarkt
De woningmarkt is erg belangrijk voor de Nederlandse economie. Die ligt momenteel helemaal stil. Er wordt niet of nauwelijks gebouwd, terwijl er wel vraag is. Op de kantorenmarkt is een enorme leegstand. Banken doen moeilijk met het verstrekken van hypothecaire leningen. De overheid helpt daarbij niet mee met verplichtingen tot het aflossen van een deel van de lening. Starters op de woningmarkt worden het daardoor onnodig moeilijk gemaakt. Een fatsoenlijke huurmarkt bestaat niet in Nederland door de woningcorporaties. Minister Blok wil het speelveld van woningcorporaties fors terugdringen. Dat verdient steun. Laat woningcorporaties zich alleen bezig houden met sociale huurwoningen. Dat zijn huurwoningen met een maximale huur tot zo’n €700 in de maand. De rest van de woningmarkt wordt overgelaten aan particuliere bedrijven. Het wordt tijd voor een echte markt waar vraag naar en aanbod van woningen elkaar ontmoeten. En waar een redelijke prijs tot stand komt. Nederland heeft grote behoefte aan huurwoningen net boven de sociale grens. Deze hervorming is essentieel voor het slagen van zorghervorming. In die sector zal steeds meer behoefte gaan ontstaan van goede huurappartementen met zorg en gemaksdiensten. Alleen een goed functionerende woningmarkt kan hier vraag en aanbod bij elkaar brengen met een passende prijs. Gemeenten kunnen deze hervorming stimuleren met hun bestemmingsplannen. Geef leegstaande kantoorgebouwen alternatieve bestemmingen en biedt ruimte voor nieuwe huurappartementen voor actieve senioren, die al wel wat zorg in de buurt willen of nodig hebben. Geef particulieren de ruimte om initiatieven te nemen om gezamenlijk woonvormen voor later nu voor te bereiden.
Duurzame energie
Een van de grootste hervormingen die in Nederland ingezet moet worden is de transitie van fossiele brandstof naar duurzame energiebronnen. Er mag geen twijfel meer zijn over welke kant we op gaan in Nederland op dit gebied. Dat moet klip en klaar worden gemaakt in wet- en regelgeving. In Europa moet Nederland een krachtige pleitbezorger worden voor inzet van duurzame energie. Amerika kiest voor schaliegas. Laat Europa vol gaan voor duurzame energiebronnen. Het zal interessante geopolitieke gevolgen hebben als het Midden-Oosten voor Amerika en Europa marginaal wordt! Het zogenaamde feed-in systeem van Duitsland kan overgenomen worden. Dat geeft duidelijkheid in de markt en zal langjarig investeringen van bedrijven uitlokken. Voor huishoudens komt een regeling voor het energieneutraal maken van woningen. De investering daarvoor wordt verrekend met toekomstige energielasten. Op die manier hoeven particulieren geen grote investeringen te doen. Het wordt hoog tijd dat Nederland te weten komt dat er een staatssecretaris van milieu is. Zij heet Wilma Mansveld en is nu veel te veel met spoor bezig. Mansveld moet samen met Henk Kamp een inspirerend programma opstellen. Bedrijven worden verleid om grootschalig te gaan investeren in zonenergie, windenergie en energiebesparing. De nieuwe regelgeving ten aanzien van het energieneutraal maken van woningen, kantoorgebouwen, overheidsgebouwen en fabrieken kunnen op korte termijn leiden tot veel bedrijvigheid en werkgelegenheid.
Belastingsysteem
Het huidige systeem van zorgtoeslagen en huurtoeslagen gaat op de helling. Er komt een belastingsysteem waarin uitkeringen worden geïntegreerd. Sommigen betalen belasting en sommigen krijgen een negatieve belasting.
Management by speech
Ik heb een zwak voor Mark Rutte. Zijn opgewektheid en tomeloze energie zijn fantastische eigenschappen voor een minister-president in deze tijd. Hij doet het echter momenteel niet zo goed. Zijn uitspraken over het ‘verslaan van de cijfers van het CPB’ en zijn oproep om lekker te gaan besteden zijn erg slecht gevallen. Zijn uitspraken over ‘pas nadenken over bezuinigingen en maatregelen voor 2014 als we de begroting voor 2014 gaan maken in augustus’, zijn van een nog ernstiger treurigheid. Het miskent de noodzaak om tijd te hebben om maatregelen in te voeren. Als je tot augustus wacht kun je alleen nog maar belastingen per 1 januari 2014 verhogen. En dat moet je in deze tijd vooral niet doen! Daarover zijn economen het wel eens. Mark Rutte lijkt de greep een beetje kwijt te raken. Hij wilde na het leiden van een rechts kabinet heel graag laten zien dat hij ook een centrum kabinet kan leiden. Hij moet snel een mooi plan van aanpak in handen geschoven krijgen en dat vol vuur, energie en opgewektheid gaan uitdragen. Hij moet daarbij geholpen worden door de redelijk onzichtbare minister van Sociale Zaken, Lodewijk Asscher, de volledig onzichtbare minister van Economische Zaken, Henk Kamp en staatssecretaris van milieu, Wilma Mansveld. Wat kijk ik met weemoed terug naar het tandem Hans Wijers (Economische Zaken) en Margreet de Boer (Milieu), die met succes economie en ecologie bij elkaar brachten. Zij hadden er zelfs een term voor: econologie.
Impuls in de economie
Alleen goede wetgeving en peptalk van de minister-president gaat niet voor de verandering zorgen. Er zal geld in de economie gepompt moeten worden. De Nederlandse regering gaat met een sterke economische analyse naar Europa en zal een verhoging van het begrotingstekort en staatsschuld bepleiten in combinatie met bezuinigingen bij de overheid zelf en hervormingen. De analyse wordt geschreven door economen met internationaal gezag. Er komt een taskforce ‘voor de versterking en verduurzaming van onze economie’ onder leiding van Hans Wijers met een investeringsbudget van 5 miljard euro.
Nog een paar concrete maatregelen
Salarissen bij de overheid worden voor 2 jaar bevroren. Alle ministeries krijgen 5% minder budget ten opzichte van de geplande begroting voor 2013. De kaasschaafmethode is echt niet altijd slecht! De staatsschuld wordt geherfinancierd via de hele lage rente van de ECB. Daardoor zal het extra investeringsprogramma van 5 miljard nauwelijks tot meer rentelasten leiden. De hypotheekrenteaftrek wordt afgeschaft. De opbrengsten daarvan worden voor 90% teruggegeven in de vorm van lastenverlichting in de eerste schijf van de inkomstenbelasting. Het huidige pensioenstelsel wordt gestopt. De aanspraken zullen worden vastgelegd en tot uitbetaling leiden wanneer de pensioengerechtigde leeftijd is bereikt. Er komt een geïndividualiseerd pensioenstelsel. Iedere Nederlander is wettelijk verplicht om vanaf 25 jaar te sparen voor pensioen. Iedereen bepaalt bij welke pensioenverzekeraar je dat wil doen. Met dien verstande dat bedrijven goedgekeurd moeten worden voor aanbod aan particulieren door de nieuw op te richten Nederlandse Pensioen Autoriteit (NPA). De kinderbijslag wordt inkomensafhankelijk gemaakt. Huishoudens met een gezamenlijk inkomen boven €80.000 per jaar krijgen helemaal geen kinderbijslag meer. Tot slot komt het kabinet met een aanvalsplan tegen fraude in de zorg. Daarvoor wordt reeds 1 miljard voor ingeboekt.
Slot
De Nederlandse economie zit in het slop. De symptomen dringen steeds duidelijker door tot ons dagelijks leven. We kunnen afwachten en hopen dat uiteindelijk onze export de economie redt. Zolang de wereldeconomie nog niet hard groeit, moeten we van het buitenland niet teveel verwachten. Ongericht bezuinigen bij de overheid zal de economie zeker verder doen krimpen. We moeten een breed pakket van maatregelen nemen met bezuinigingen, gerichte investeringen en hervormingen. We moeten maatregelen nemen die over een aantal jaren de structuur van onze economie sterker maken en we moeten voor de korte termijn zorgen voor een bestedingsimpuls. Dat zal de overheid moeten doen!
16 juni 2013
Michiel Verbeek
