De inzet van de Europese leiders gaat niet om Griekenland, maar om het tot rust krijgen van de financiële markten. Dat moet, omdat banken onderling geen geld uitlenen. Omdat Eurozonelanden steeds moeilijker hun staatsschulden kunnen financieren tegen redelijke rentes. Omdat de angst op de financiële markten overslaat op bedrijven die terughoudend worden met investeringen. En omdat burgers door deze ontwikkelingen geraakt worden in hun inkomen, in hun vermogen en in hun pensioenen. En dat leidt weer tot minder koopkrachtige vraag en werkloosheid. De Europese leiders moeten proberen het kantelpunt van aquatisch ecoloog professor Maarten Scheffer voor te blijven.
Kantelpunt
Professor Maarten Scheffer heeft in 2009 de Spinozaprijs ontvangen voor zijn onderzoek naar de mechanismen die stabiliteit en veerkracht van grote complexe ecosystemen bepalen. Volgens Scheffer gelden de inzichten ook voor complexe financiële systemen. Systemen kunnen na langdurige, onzichtbare verschuiving zomaar omklappen. Dat heeft zich voorgedaan na de val van de Lehman Brothers Bank. Alle betrokken partijen hadden ongetwijfeld meer inspanningen verricht om Lehmans overeind te houden als ze geweten hadden wat de consequenties waren. Om het kantelpunt te voorkomen moet geïnvesteerd worden in veerkracht en stabiliteit. Maar hoe doe je dat? Het economische- en financiële systeem is enorm complex geworden. We zouden graag een maatregel willen nemen en weten wat daarvan het gevolg is. Maar dat weten we niet. Het failliet laten gaan van Griekenland zal ongetwijfeld veel Griekse banken in grote problemen brengen, maar ook Franse- en Duitse banken. Of hebben de banken alles al verzekerd en gaat er een verzekeringsmaatschappij op de fles. En wat trekken de Griekse banken mee als ze omvallen. Welke financiële instellingen zijn verbonden? Om die reden zullen Merkel en Sarkozy tot het einde gaan om de val van Griekenland te voorkomen. In de onmacht om het hele systeem van financiële markten te doorgronden is waarschijnlijk de oorzaak te vinden van de groeiende Occupy beweging. Het gebrek aan greep op de dingen! Voor alle spelers op de financiële markten en politieke markten is sprake van onzekerheid. De Europese leiders dachten in oktober een aantal keren dat ze goede beslissingen hadden genomen. Een aantal keren leek dat het geval, maar na korte tijd bleken de maatregelen onvoldoende te zijn.
Papandreou speelt een gevaarlijk spel
De Europese leiders dachten in het weekeinde van 29/30 oktober 2011 een mooie basis te hebben gelegd voor een houdbare oplossing van de onrust op de financiële markten. Een paar dagen later komt Papandreou met het onzalige plan van een referendum. De meeste betrokkenen dachten dat de man krankzinnig was geworden. Een referendum ergens in januari 2012 met als mogelijk uitkomst de verwerping van het steunpakket en wel ondertussen 8 miljard steun ontvangen. Te gek voor woorden. Later in de week bleek dat Papandreou dit heeft gedaan om het eigen land op scherp te zetten. In de week van de opkomst van het referendum is het ook weer afgevoerd, maar het heeft wel bijgedragen tot verminderd vertrouwen in de Griekse overheid en het ‘kantelpunt’ voor de hele Eurozone dichterbij gebracht. Een kamikaze actie van een president tussen twee vuren terwijl er behoedzaam geïnvesteerd moet worden in de stabiliteit en veerkracht van het financiële systeem.
Faillissement Griekenland dichterbij
Door de actie van Papandreou is er veel van de steun voor Griekenland kapotgemaakt. De reacties waren eenduidig. Als jullie het op deze manier denken te kunnen spelen, dan trekken wij ons terug en dan kan faillissement en uit de Eurozone niet uitblijven. De vrees voor het kantelpunt werd even overschaduwd door boosheid. Nu het referendum weer van de baan is moet de aandacht voor investeren in de stabiliteit en veerkracht van het systeem snel weer op de voorgrond treden. Ook voor een scenario zonder Griekenland. Wat kan de stabiliteit en de veerkracht van het systeem versterken? Wat moet er gebeuren om te voorkomen dat Italië rentes van boven de 5% moet betalen op de financiële markt? Want als Italië in de hoge rentes komt en binnenkort een deel van de staatsschuld moet herfinancieren, dan is het leed niet te overzien. Bij Griekenland gaat het om een staatsschuld van 306 miljard euro. Bij Italië gaat het om 1.700 miljard euro. Om even het gevoel voor verhoudingen te geven. In het noodfonds zit nu 440 miljard euro, waarvan slechts 250 miljard mag worden uitgeleend. Daar kan Italië niet uit gefinancierd worden. In het pakket van de Europese leiders is het noodfonds zo gemaakt dat andere geldschieters garanties krijgen tot 20% van de lening. De Eurozone hoopt daarmee meer gelden aan te trekken tegen een redelijke rente. Met deze constructie hoopt de Eurozone een bedrag van 1.000 miljard euro voor financiering ter beschikking te krijgen. Hoop is iets anders dan zekerheid!
Investeren in stabiliteit en veerkracht
Het systeem is te complex om met zekerheid te kunnen aangeven welke maatregel een positief gevolg zal hebben. De maatregelen die genomen worden zijn maatregelen in een onzekere context. Het begint in de buurt van kansberekening te komen. Op de financiële markten zijn partijen die wel Griekse staatsobligaties willen kopen, maar omdat ze onzeker zijn willen ze een rente van 25%. Die worden dus niet verkocht. Op de financiële markten zijn ook partijen die Italiaanse staatsobligaties willen kopen, maar willen een rente van 7%. Dat is ook extreem hoog. Duitsland en Nederland lenen tegen 3% à 4%. Even rekenen: de Italiaanse schuld tegen 7% betekent: 119 miljard aan rente. Tegen 4% is dat: 68 miljard. Een verschil van 51 miljard. Dat is heel veel geld. Dat betekent heel veel meer bezuinigingen en pijnlijke maatregelen voor de regering van Berlusconi. En bedenk nog even dat Italië een begrotingstekort heeft van 4,6% van het BBP. Dat is 4,6% van 1.445 miljard is 66,47 miljard euro. Dat komt Italië jaarlijks tekort en wordt derhalve toegevoegd aan de staatsschuld! Een rente van 7% voor Italië kan al funest zijn! Hoe kan Italië aan geld komen tegen een redelijke rente? Met de verkoop van Italiaanse staatsobligaties gaat dat niet lukken. Ook niet als Berlusconi een begin maakt met zijn bezuinigingsmaatregelen. Er is maar één echte oplossing. Er wordt in de Eurozone geen Duitse, Franse of Italiaanse staatsobligaties aangeboden voor de financiering van de staatsschulden, maar er worden euro-obligaties uitgegeven. Dan hebben geldschieters zekerheid, omdat ook alle sterke Europese landen dan tekenen voor die obligaties. Die sterke landen, zoals Duitsland, Nederland, Luxemburg en Finland willen daar wel iets voor terug. Wat ze er voor terug moeten vragen zijn keiharde garanties voor ombuigingsprogramma’s in de zwakke landen en controle daarop door het IMF (Internationaal Monetaire Fonds). Het IMF is adequaat uitgerust voor die controletaak. De uitgifte van de euro-obligaties kan geschieden door de ECB (Europese Centrale Bank). Met deze maatregelen zou de stabiliteit en de veerkracht van het financiële systeem gebaat zijn. De kans is groot dat de rust terugkeert op de financiële markten. De Europese landen kunnen zich dan weer bezig gaan houden met economische groei in plaats van overleven!
Waarom gebeurt dit niet?
Het lijkt een hele verstandige aanpak, maar er zijn nog geen signalen dat het deze kant op gaat. Ik kan mij nauwelijks voorstellen dat dit scenario niet al wordt onderzocht. De sterke landen zullen op korte termijn iets meer gaan betalen voor de financiering van hun eigen begrotingstekorten en staatsschulden, maar die extra last valt in het niet bij de verwachte rampspoed voor deze landen als Italië en daarna Spanje en Frankrijk in de financieringsproblemen komen. Want dan gaan Duitsland, Nederland, Luxemburg en Finland echt volop meebloeden!
Michiel Verbeek, 4 november 2011
