De 'speeltjes' van de Graaf en D66, 9-4-2004

Minister de Graaf heeft haast. Hij hoopt in deze kabinetsperiode twee grote stelselwijzigingen op z'n naam te brengen: de gekozen burgemeester en een districtenstelsel. Het grote probleem van de haast van de Graaf is, dat hij een beetje doof is voor de kritiek en dat hij te maken heeft met een eigen partij waar het denken over bestuurlijke vernieuwing op deze punten al 30 jaar stilstaat. De gedachte die D66 bij de oprichting had is niet veranderd. Zonder rekening te houden met gewijzigde omstandigheden wil D66 deze wensen verzilverd zien. Onzalige ideeën In de afgelopen jaren was er steeds te weinig politiek draagvlak voor een degelijke dialoog over de gekozen burgemeester en het districtenstelsel. Die lijkt met het stijgen op de politieke agenda duidelijk van de grond te komen. In de Volkskrant van 13 december 2003 toonden Remieg Aerts en Jasper Loots met een stevige argumentatie aan dat het districtenstelsel meer nadelen dan voordelen kent. Voor dat een stelsel gewijzigd wordt zal er aan probleemvinding gedaan moeten worden. Vervolgens moet er gekeken worden in hoeverre het huidige stelsel inspeelt op die problemen. Om vervolgens te onderzoeken of een nieuw stelsel een betere oplossing oplevert zonder nieuwe problemen te creëren. Het hoofdprobleem dat in het geding gebracht wordt is de binding tussen kiezer en gekozene. Die zou onvoldoende zijn. Teveel volksvertegenwoordigers komen achter de rug van de leider de Kamer in. Ze zouden meer op eigen kracht een mandaat moeten verwerven. Het districtenstelsel moet het contact tussen de kiezer, de volksvertegenwoordiger en de Kamer versterken. Zijn er de afgelopen jaren veranderingen opgetreden die de voordelen van de twee nieuwe stelsel enorm ontkrachten? En als je toch iets wilt doen dan kan het veel beter dan met de voorstellen van de Graaf. Meer democratie in de politieke partijen zelf In de afgelopen jaren is er veel meer aandacht in de politiek voor verantwoording. Dat betekent dat beleidsmakers niet alleen maar mooie plannen kunnen voortoveren, maar dat ze ook afgerekend worden op uitkomsten van beleid. Binnen de politieke partijen heeft de democratie toegeslagen. De PvdA heeft voor het eerst een gekozen leider. En dat ging wel op een heel wat professionelere wijze dan bij D66. Daar kan iedereen zich kandidaat stellen voor het politiek leiderschap, maar van een eerlijke en inhoudelijke campagne van sterke kandidaten is nog nooit sprake geweest binnen D66. Sterker nog in 1998 werden Roger van Boxtel en Lousewies vd. Laan door de top van de partij vriendelijk doch dringend verzocht om zich niet te kandideren voor het lijsttrekkerschap. Was dat wel gebeurd dan was Thom de Graaf het waarschijnlijk niet geworden. Bij de PvdA daarentegen waren er tenminste twee grote tegenstrevers van Bos: Jeltje van Nieuwenhoven en Klaas de Vries. Bij de PvdA kregen alle vier (de vierde was hoogleraar Jouke de Vries) de kandidaten volop de tijd en de ruimte om zich te profileren en campagne te voeren. Inmiddels zullen ook de politiek leiders van de VVD en het CDA door de achterban gekozen worden. Dat zijn ingrijpende ontwikkelingen. En ook de lijst samenstelling zal 'one man one vote' worden ingevoerd bij de VVD, CDA en PvdA. Contact tussen kiezer en gekozene Dan het idee van dat de band tussen kiezer en gekozene sterker wordt met een districtenstelsel. De bereikbaarheid van politici wordt niet bepaald door de afstand tussen woonhuizen. De bereikbaarheid van politici wordt bepaald door de elektronische bereikbaarheid. De e-mail en websites zijn prima middelen om het contact tussen kiezer en gekozene te versterken. Als politici altijd binnen 48 uur inhoudelijk reageren op een e-mail wordt de band met de kiezer versterkt. Als politici persoonlijke verantwoording afleggen via een website wordt de band tussen keizer en gekozene versterkt. Een fractielid woonachtig in Amsterdam moet ook voor belangen van Noord Nederland kunnen opkomen. Het is een kwestie van goed verdiepen in problemen en oplossingen. Fracties zouden meer aandacht moeten besteden aan verschillende functies van een volksvertegenwoordiger. Behalve kamerdebatten doen en in de media optreden heb je kamerleden nodig die wetten kunnen lezen en helpen voorbereiden. Grote fracties zouden regio ambassadeurs kunnen aanwijzen. Fracties zouden kwartiersmakers moeten hebben. Fractieleden die het grootste deel van hun tijd bezig zijn met het land afstruinen naar nieuwe ontwikkelingen waar de politiek iets mee kan of moet. Indien het wenselijk is dat volksvertegenwoordigers meer eigen mandaat krijgen zou je in het huidige systeem heel eenvoudig de lijstvolgorde kunnen aanpassen. Indien de partij bij een verkiezing 20 zetels veroverd zou de volgorde bepaalt kunnen worden door de 20 kandidaten met de meeste stemmen. Uiterst simpel, en heel effectief! Plan van de gekozen burgemeester van de Graaf is onaantrekkelijk Het voorstel voor de gekozen burgemeester van minister de Graaf is erg onaantrekkelijk. De burgemeester kan niet tegelijkertijd voorzitter van het bestuur zijn en van de Raad. Wie gaat de campagnes betalen van de kandidaat burgemeester? Krijgen we straks alleen maar hele rijke burgemeesters. Mensen met een wat minder dikke portemonnaie kunnen het bij de Graaf schudden. Politieke partijen kunnen zich niet permitteren om voor alle partijgenoten met burgemeesters aspiraties campagnes te financieren. Een ander probleem is alle burgemeesters op 1 moment kiezen. Als ik in Nijmegen niet gekozen word wil ik graag nog een poging wagen in Arnhem. Dat kan bij de plannen van de Graaf niet. Redt je het niet, dan ben je voor 4 jaar uitgerangeerd. Je kunt immers ook nergens meer wethouder worden! Als in de discussie over de gekozen burgemeester de band tussen kiezer en gekozene niet het belangrijkste argument is maar de ontvlechting van de macht en de controle op de macht, dan is er een beter systeem denkbaar. Zowel landelijk als lokaal kunnen de regeringsfracties de dienst uitmaken als ze de rijen gesloten houden. Voor de onderwerpen in het regeerakkoord geldt 'afspraak is afspraak'. Een debat in de Tweede Kamer of de gemeenteraad doet er niet meer toe. De voorbeelden hiervan liggen voor het oprapen. CDA en VVD willen eigenlijk geen gekozen burgemeester, maar de afspraak met D66 is keihard. D66 is voorstander van een ruimhartig beleid ten aanzien van uitgeprocedeerde asielzoekers, maar de afspraak is geen 8.000 vergunningen, maar slechts 2.000. Indien het bestuur en de controle op het bestuur uit elkaar wordt gehaald dan zal het bestuur iedere keer moeten knokken voor de eigen voorstellen en met wisselende meerderheden het beleid door de gemeenteraad of de Tweede Kamer te loodsen. Dat lijkt mij uiterst interessant! Een dergelijke situatie zou op de volgende manier dichterbij te brengen zijn. De Raad is en blijft het hoogste orgaan van de gemeente. De Raad bepaalt uit hoeveel mensen het College van Burgemeester en Wethouders moet bestaan. Voor de leden van het College vindt een sollicitatieprocedure plaats. De eerste vacature is die van de burgemeester. Als die gekozen is door de Raad dan worden de wethouders geworven. De nieuwe burgemeester zal dan toegevoegd worden aan de sollicitatiecommissie. Kandidaat wethouders kunnen in het Dualistische stelsel uit de Raad komen, maar ook daar buiten. Het nieuw te vormen bestuur maakt een Collegeprogramma en zal daar steun voor moeten krijgen in de Raad. In het kader van de Wet Dualisering zijn er al heel wat taken en bevoegdheden helder gescheiden. Minister President ook laten solliciteren Ook landelijk kan een dergelijk systeem. De Tweede Kamer wordt rechtstreeks gekozen. De minister president solliciteert bij de Tweede Kamer. Datzelfde gebeurt vervolgens door de ministers. Maar het politieke bestuur zal veel kleiner worden. Alle staatssecretarissen worden afgeschaft. Het aantal ministers wordt enorm verminderd. Te denken valt aan 7 ministers: - Financiën - Duurzame ontwikkeling en de kenniseconomie - Nederland en de rest van de wereld - Onderwijs en jeugdbeleid - Wonen, welzijn en zorg - Justitie - Cultuur en sport Ministeries en afdelingen van ministeries worden geleid door professionals die op basis van competenties geworven worden. Meer aandacht voor de 'alledaagse democratie' Tot slot nog dit. Naast de institutionele democratie is er de 'alledaagse democratie'. Misschien wel veel belangrijker. Democratie in de betekenis van invloed uitoefenen of het overheidsbeleid. Op lokaal niveau zijn er succesvolle middelen uitgeprobeerd, die nog veel breder ingezet moeten worden zoals interactieve beleidsontwikkeling, kwaliteitshandvesten, nieuwe vormen van actieve informatievoorziening, hoorzittingen, publieke verantwoording, systematisch werken aan de 3 V's (voorlichting, vertrouwen en verantwoording), meer voorstellen in scenario's dan als conceptbesluiten voorleggen aan de gemeenteraad en de bevolking.