De jaren van Kok voorbij
In de NRC van 2 maart stond een uitgebreide beschouwing over de jaren van twee kabinetten onder leiding van Wim Kok door publicist Paul Scheffer. Met gevoel voor momentum heeft hij na het 'multiculturele drama', het 'politieke drama' ten tonele gevoerd. Onder de titel van 'De verloren jaren van Kok' deinst Scheffer mee op de golf van het afzetten tegen Paars. De oppositiepartijen CDA, SP en Groen Links zetten zich al minstens 3 jaar af tegen paars, maar dat heeft nooit tot grote extra aanhang geleid. In november 2001 streden PvdA en VVD in de peilingen om het ministerpresidentschap met het vooruitzicht van rond de 40 zetels. Alleen coalitiepartij D66 worstelde met een behoorlijk verlies in de peilingen. Paars was eind 2001 nog steeds erg populair! En toen lanceerde Jan Nagel met zijn geoliede organisatie Pim Fortuyn. Vanaf dat moment was het politieke landschap wreed verwoest. Fortuyn heeft een aantal punten handig aan elkaar geknoopt. Het zichtbare einde van de levenscyclus van Paars, 11 september en de afkeer van de politiek. De sluimerende behoefte aan een nieuwe coalitie, omdat de magie van Paars uitgewerkt is. De opkomende angstgevoelens in de Westerse wereld door de gebeurtenissen van 11 september, maar vooral door de opstelling van president van de Verenigde Staten. Met de uitspraak: 'Je bent of voor ons of voor de terroristen' heeft Bush een klimaat van flinkheid, angst voor de Islam, haat tegen moslims en moord op nuance en dialoog gecreëerd. Bij veel burgers bestaat er een beeld van politici die zichzelf verrijken en niets doen aan hun problemen en er zijn burgers die voor de ontevredenheid in hun eigen bestaan een zondebok zoeken. In Nederland is nooit veel politieke ruimte voor de ongenuanceerde ontevredenheidsstemmers geweest. Sinds Pim Fortuyn is die er volop. De strijd tegen Paars voert Fortuyn met veel meer succes dan de oppositiepartijen in de afgelopen 8 jaar, omdat hij de combinatie maakt met de flinkheid à la Bush, en omdat hij in de ogen van de ontevredenheidsstemmers de zondebok heeft gevonden in de allochtonen. Maar de samenvoeging van de drie genoemde ingrediënten was niet met iedere willekeurige politicus gelukt. Fortuyn maakt er een succes van door zijn gave van het debatteren en zijn waarschijnlijk echt gevoelde roeping om dit land te gaan leiden. Alleen iemand die zo eenvoudig van standpunt kan wisselen en die bereid is om alle wegen te bewandelen om de hoogste positie te bereiken wordt onderweg niet geremd door twijfel of zelfkritiek. Hij wordt voortgestuwd op dezelfde manier als vele gelovigen die hij graag bestrijdt. Het doel heiligt dan alle middelen!
Paul Scheffer komt in zijn beschouwing tot een hele andere analyse. Hij verklaart de komst van Pim Fortuyn door de verwaarlozing van het publieke domein. Scheffer onderbouwt dat met een bonte stoet van punten, zoals het gehannes met het studiehuis, het niet prioriteit geven aan het belang van onderwijs door de benoeming van een zwakke staatssecretaris op onderwijs, het achterstallig onderhoud op het gebied van politie en justitie, de onderschatting van geweldscriminaliteit, de WAO, de achterstandsproblematiek van migranten, de vervanging van een minister van cultuur door een staatssecretaris, de affaires van de HBO fraude, de bouwfraude en de bolletjesslikkers, waarin niemand verantwoordelijkheid voor neemt, Sebrenica, de geïmporteerde cultuur van het bedrijfsleven, gebrek aan zelfonderzoek en het doorschieten in het gedoogbeleid. Opmerkelijk is trouwens dat teksten over de zorg missen!
Een kritische beoordeling van 8 jaar paars is volkomen terecht, maar dan moet dat wel op een fatsoenlijke wijze gebeuren en niet op de manier van Scheffer. Dan moet er gekeken worden naar de doelstellingen bij de start en vervolgens gekeken worden naar de mate waarin die doelstellingen gehaald zijn. Welnu, Scheffer doet geen enkele poging om op die manier de jaren van de twee kabinetten Kok te beoordelen. Bij de toetsing van de doelen aan de uiteindelijke resultaten moet in ogenschouw genomen worden of er omstandigheden wel of niet ingrijpend zijn veranderd. Ook daar heeft Scheffer geen zin aan gehad, omdat hij van tevoren wist dat de uitkomst van zijn artikel dan ongetwijfeld anders zou zijn.
Paars beoordeelt aan de hand van de doelen
Wat Scheffer heeft nagelaten wil ik hier graag doen: evalueren aan de hand van de doelen.
Onderwijs
Het lerarentekort is met een succesvolle campagne voor een deel teruggedrongen, maar zeker niet opgelost. Het doel om de groepsgrootte in de laagste 4 klassen van de basisschool van gemiddeld 24 naar 20 leerlingen is niet gehaald, omdat er te weinig groepsleerkrachten geworven konden worden. Bij de basisvorming en het studiehuis zijn misschien wel de doelen gehaald, maar de kwalificatie van 'gehannes' op dit terrein van Scheffer onderschrijf ik van harte.
De minister van onderwijs heeft een start gemaakt van meer vrijheid voor scholen.
WAO
In de afgelopen 4 jaar hebben strengere keuringen en hogere drempels voor instroom een dempend effect gehad. Halverwege de kabinetsperiode nam het percentage van arbeidsongeschikten ten opzichte van de beroepsbevolking af. Aan het eind van de periode liepen de absolute aantallen weer op en ook het percentage van de beroepsbevolking. Het is het kabinet niet gelukt om de WAO van de politieke agenda te krijgen door de regeling voor een lange tijd goed geregeld te krijgen. De grootste fout daarbij is dat er teveel gekeken wordt naar het terugdringen van de kosten en te weinig vanuit de gedachte van een individueel traject gericht op het helpen van iemand die om welke redenen dan ook arbeidsongeschikt raakt.
Euthanasiewet
Dit doel is bereikt.
Homohuwelijk
Dit doel is bereikt.
Kinderopvang
In 1998 waren er 75.000 kinderopvangplaatsen. Doel was in mei 2002: 177.000 plaatsen. In 2001 waren er reeds 160.000 kinderopvangplaatsen. Het doel wordt vrijwel zeker gehaald!
Politieagenten
In een convenant met de politieorganisatie is in 1999 afgesproken dat er 3.400 agenten bij zouden komen. In de zomer van 2001 was het aantal van 3.533 reeds bereikt. Doel gehaald!
Zorg en arbeid
Conform doelstelling is er een wet Zorg en Arbeid gerealiseerd.
Rekeningrijden
De druk op de wegen moest met rekening rijden worden verlicht. In de kabinetsperiode heeft rekening rijden plaats gemaakt voor een beter systeem: de kilometerheffing. Doelstelling gehaald!
Gekozen burgemeester
De verschillen van mening in het kabinet over staatkundige vernieuwingen waren in 1998 groot. Een staatscommissie zou voorstellen moeten doen over de vitalisering van de lokale democratie. Dat is gebeurd met de commissie Elzinga. Het is een prestatie van formaat dat binnen de kabinetsperiode de commissie een advies heeft uitgebracht en dat het advies in een wet is verwerkt en dat de wet op 7 maart is ingegaan. Doel bereikt!
Referendumwet
Is gerealiseerd.
Financieel beleid
Het tweede kabinet Kok heeft met succes het financiële beleid van Paars 1 volgens plan voortgezet.
Asielbeleid
Hoofddoelstelling van de nieuwe vreemdelingenwet was een betere scheiding van economische - en politieke vluchtelingen en het verminderen van de instroom. Voor de nieuwe wet kwamen er gemiddeld 60.000 vluchtelingen binnen. In 2001 was dat 35.000. Ondanks de vele problemen op het terrein van asiel- en migrantenbeleid lijkt de hoofddoelstelling van vermindering van de instroom te zijn gehaald.
Integratiebeleid
De inburgeringscontracten die in 1998 zijn gestart voldoen aan een grote behoefte. In een volgende kabinetsperiode zal het systeem moeten worden verfijnd en uitgebreid.
Uitbreiding Schiphol
In de discussie over beheerste groei op de bestaande locatie of een nieuwe locatie is voor de eerste gekozen. Echte handhaafbare strenge milieunormen zijn nog niet gerealiseerd. Het is het afgelopen jaar erg rustig rondom dit dossier.
Mestproblematiek
De doelstelling is bereikt.
Zorg
De verruiming van het budgettaire kader is gelukt. De wachtlijsten voor de gehandicaptenzorg en de thuiszorg zijn volgens planning sterk gereduceerd. In de loop van de jaren zijn er nieuwe wachtlijsten ontstaan op andere plaatsen in de gezondheidszorg. De oplossing daarvan wordt sterk bemoeilijkt door een tekort van medisch personeel en door de slechte aansluiting van vraag en aanbod op elkaar. De plannen voor een vraaggestuurd zorgstelsel zijn voor het nieuwe kabinet voorbereid.
Grote Stedenbeleid (GSB)
Het eerste kabinet Kok is er mee gestart, maar in het tweede kabinet Kok is de versnelling gemaakt. De grote steden hebben in hun evaluatie de minister geprezen, aangedrongen op meer beleidsterreinen te betrekken bij het GSB en geadviseerd om in het volgende kabinet opnieuw een minister voor GSB aan te stellen. Een positieve beoordeling van de betrokkenen!
Sport
Zowel de topsport als de breedtesport zijn conform de doelstellingen goed bediend.
ICT
Het doel om ICT in heel veel beleidsterreinen een vooraanstaande rol te geven met aansprekende projecten is gelukt. De digitale trapveldjes, de ICT impuls in het onderwijs en de Kenniswijk zijn daar voorbeelden van.
Melkertbanen
Het doel van het kabinet was het aantal Melkertbanen uit te breiden. Door de economische opleving in de periode 1998-2001 is dat niet nodig geweest. Wel heeft er een intensivering plaatsgevonden op het terrein van sociale activering.
Paars 2 haalt een ruime voldoende
Bovenstaand overzicht lijkt mij een start van een redelijke evaluatie van Paars 2. Mijn conclusie is dat Paars 2 verreweg de meeste doelstellingen heeft gehaald. Ontevreden ben ik over onderwijs en de WAO. Mijn ontevredenheid over onderwijs was al ingebakken met de keuzen voor de basisvorming en het studiehuis. Datzelfde geldt voor de WAO. Het kabinet heeft als hoofddoelstelling gehad om de kosten van de WAO terug te dringen. Mijn keuze gaat in de richting van het organiseren van een structuur waardoor mensen die arbeidsongeschikt zijn geworden individuele hulp krijgen om er zo snel mogelijk uit te komen. Het is het verschil maken tussen de WAO als financieel probleem of als sociaal probleem. Vanuit beide perspectieven heeft het kabinet op dit dossier gefaald!
De slogan van de PvdA voor de gemeenteraadsverkiezingen is goed bruikbaar voor het tweede kabinet Kok: veel gedaan en nog veel te doen. Er is geen enkele reden voor de drie coalitiepartijen om zich te schamen voor de laatste vier jaar paars! Dat neemt niet weg dat er op een aantal beleidsterreinen nieuwe omstandigheden zijn die om een nieuwe of andere aanpak vragen.
Oordeel over Paars
Twee kabinetten Kok zijn heilzaam geweest voor de politiek en voor de sociaal-economische ontwikkeling van Nederland. Paars 1 heeft de vanzelfsprekendheid van de macht doorbroken door de vorming van een kabinet met de 'tegenpolen' PvdA en VVD en de afwezigheid van het CDA. Dit is de grote bijdrage geweest van D66 aan de politieke vernieuwing. Zeven jaar lang is Paars daarom geroemd en beloond. De PvdA en de VVD hebben daar bij de verkiezingen van 1998 en bij de peilingen tot januari 2002 van geprofiteerd. D66 is in het geheel niet beloond door kiezers voor het huzarenstukje uit 1994. Paars heeft vanaf 1994 een andere dimensie gegeven aan het poldermodel. In de kabinetten voor Paars werd de stijl van compromissen maken ingegeven door de stijl van Ruud Lubbers. Hij was er de meester in om verschillen tussen partijen op te lossen door de voorstellen zodanig van hun herkenbaarheid te ontdoen dat niemand er meer tegen was, maar uiteindelijk ook niemand enthousiast voor! Onder Paars werden er hele andere soorten compromissen gemaakt. De smaldelen waren juist zeer goed te herkennen in de voorstellen. Bij Paars waren er altijd partijen die zeer enthousiast waren over de compromissen! De handtekening van D66 is goed terug te vinden in: de euthanasiewet, de wet Zorg en Arbeid, de referendumwet, het homohuwelijk, de kilometerheffing, de plannen voor de vitalisering van de locale democratie, de aanpak van de mestproblematiek, het Grote Steden Beleid en de discussie over een vraaggestuurd zorgstelsel.
Het eerste kabinet Kok was fris, succesvol, actief en geliefd. Met de overkoepelende missie van 'werk, werk, werk' werd ieder voorstel getoetst op de bijdrage aan de realisering van die doelstelling. Het is te betreuren dat Paars 2 geen samenbindende missie heeft geformuleerd. Ten onrechte vond Wim Kok dat niet belangrijk. Voor Paars 2 was in 1998 geen serieus alternatief. De totstandkoming was derhalve vanzelfsprekend. Misschien dat daardoor Paars 2 enige passie miste.
Nieuwe agenda
Het ziet er naar uit dat er geen Paars 3 komt. De VVD en de PvdA zijn een beetje op elkaar uitgekeken en Pim Fortuyn maakt een goede kans zoveel stemmen op 15 mei van de paarse partijen af te snoepen dat paars geen meerderheid meer heeft. Verandering van spijs doet eten zal zeer waarschijnlijk na 15 mei opgeld doen. Iedere politieke partij kan met een eigen agenda de verkiezingen ingaan. Niemand zit aan welke coalitie dan ook vastgebakken. De onderwerpen waar geen enkele politieke partij omheen kan zijn: veiligheid, onderwijs, asiel- en integratiebeleid en zorg. Het is te hopen dat partijen bijvoorbeeld op het terrein van veiligheid niet ongenuanceerd tegen elkaar zullen gaan opbieden in de wedstrijd: wie is de echte 'crime fighter' van Nederland? Met de keuze van Fred Teeven als lijsttrekker van Leefbaar Nederland ziet het er niet naar uit dat dat gaat lukken. De VVD had van oudsher een natuurlijke sterke positie op dit terrein. Eerst ging het CDA de VVD rechts voorbij. Daarna kwam Ad Melkert langzij om het vervolgens toch nog af te leggen tegen Pim Fortuyn. Teeven zal er nog een flinke kluif aan krijgen! Voor D66 is het de kunst is de kunst scherpe analyses te maken en vervolgens beelden te schetsen van concrete verbeteringen.
Veiligheid
D66 heeft al enige tijd geleden een 10-punten plan gepubliceerd (zie www.d66.nl ) Een aanvullende concretisering is bijvoorbeeld op alle zogenaamde 'agressielijnen' van de NS politieagenten te zetten. En dan niet in burger, maar juist in uniform. Dat is een preventieve maatregel die onherroepelijk effect heeft. Zowel ter bescherming van mensen tijdens hun werk als de reizigers. Het Sloterbad in Amsterdam vind ik zo'n voorbeeld waar je heel snel in actie moet komen. Ook daar iedere dag 2 agenten laten patrouilleren. De extra agenten zou je moeten betalen uit een nieuwe pot 'Veiligheid en preventie'. Als de politie niet direct mensen kan leveren dan dient er een particuliere beveiligingsdienst ingeschakeld te worden.
Onderwijs
Ook op dit terrein heeft D66 in de afgelopen jaren veel concrete voorstellen gedaan (zie www.d66.nl ). Ik zou daar het volgende aan willen toevoegen. Het veranderen van het onderwijs als geheel is in het verleden vaak geprobeerd met diverse stelsel. Vanaf de gedachte van de Middenschool is het nooit opgehouden. Het moet stoppen met het droppen van systemen vanuit Den Haag op het onderwijsveld! Docenten worden daarmee murw geslagen en slaafs gemaakt aan geheel voorgeschreven systemen. Het onderwijsgebouw is te ingewikkeld om in z'n geheel te hervormen. Ik wil graag een nieuwe structuur voor het voortgezet onderwijs bouwen, maar dan vanuit de professionals, of te wel de docenten. Hoe ziet die nieuwe school eruit? En hoe dient die te ontstaan. Laat ik beginnen met een beeld te schetsen van de nieuwe school. De school krijgt een bepaald basisbedrag en vervolgens een bedrag per leerling. De nieuwe school zit in een gebouw dat in tegenstelling van veel scholen geen enkele gelijkenis heeft met een gevangenis. Als leerlingen binnenkomen krijgen ze een uitgebreide intake. Er wordt gekeken naar kennis, vaardigheden, leervermogen, thuissituatie en wensen. Op basis van de intake wordt er samen met de leerling een individueel programma opgesteld. Op de nieuwe school is gericht op leren, maar ook op vorming. Het individuele programma wordt samengesteld uit verplichte en zelf gekozen onderdelen. Het verplichte deel heeft betrekking op de vormingsdoelen van de school en de de certificaten en of diploma's die de leerling wil halen. De docenten hebben veel materiaal zelf samengesteld, maar maken ook gebruik van bestaande leermethoden. Groepen worden gedurende de hele schoolperiode door een groep docenten begeleid. De omvang is zodanig dat docenten en leerlingen elkaar kennen. Binnen de groep docenten zijn verschillende competenties vertegenwoordigd. Docenten op de nieuwe school opereren vanuit gedeelde waarden. Het management van de school voert daar actief beleid op. De nieuwe school wordt gekenmerkt door een platte structuur. Docenten zijn gemotiveerd om hun vak te onderhouden en uit te dragen en leerlingen 'voor te leven'. Iedere leerling op de nieuwe school krijgt een gegarandeerde financiering voor 7 jaar onderwijs. Dat betekent dat er ruim tijd is voor vormingselementen. Op de nieuwe school wordt veel aandacht besteed aan kunst, cultuur en sport. Een bezoek aan een museum of een toneelvoorstelling wordt voorbereid door een docent zijn of haar eigen enthousiasme volledig kwijt kan. Leerlingen die zich op muziek- of sportgebied willen ontwikkelen krijgen uitgebreide mogelijkheden. Voor speciale projecten mag de nieuwe school externe financiering van bedrijven aantrekken. Alle docenten hebben een eigen werkruimte en maken uren zoals in andere bedrijven normaal is. Op de nieuwe school kunnen periodes voorkomen waarin alle vakken bijvoorbeeld in een vreemde taal gegeven worden.
De nieuwe school wordt vrijgesteld van de verplichtingen van de basisvorming en het studiehuis.
