Jan Peter Balkenende heeft zonder grote problemen de begroting van Wouter Bos door de Tweede Kamer geloodst. Zowel binnen als buiten de Tweede Kamer hield de kritiek op de soliditeit van de begroting geen stand. Nederland staat er goed voor, maar krijgt ongetwijfeld klappen van een wereldeconomie die manisch-depressieve trekken vertoont. De regering voert anti-cyclisch begrotingsbeleid en heeft opvangmogelijkheden voor heel zwaar weer!
Stand van het land
Nederland staat er met het vierde kabinet Balkenende redelijk voor. Dat is mooi onder het gesternte van een te verwachten dalende wereldeconomie. Een lage werkloosheid van 4% van de beroepsbevolking; 238.000 openstaande vacatures; samen met Finland is Nederland het best presterende land met betrekking tot het Emu-saldo (verschil tussen inkomsten en uitgaven van de overheid); 2007 en 2008 waren ‘vette jaren’ dus behoorlijke belastinginkomsten; er is een eenmalige terugstorting van 1 miljard euro vanuit de Europese Gemeenschap; de gasopbrengsten worden in 2009 op 16 miljard geraamd, dat is 6 miljard meer dan in 2007); de staatsschuld staat op het laagste punt ooit en de speerpunten van beleid liggen redelijk op koers.
Algemene Beschouwingen __
De dag na de derde dinsdag van september is de dag van de Algemene Beschouwingen in de Tweede Kamer. Het was een gewone werkdag, maar de DVD liep om de live-uitzending op te nemen. Ik heb nog niet alles bekeken, maar heb al wel een indruk. Alleen afgaan op de media is niet goed als je tenminste een goed beeld wilt krijgen van de Beschouwingen. Als je op de media afgaat dan lijkt het weer alsof Wilders een hoofdrol heeft gespeeld. Dat is natuurlijk flauwekul, maar ook bij NOVA wordt erg veel aandacht besteed aan deze provocateur. Geen moment is hij bezig met de begroting. Hij is alleen bezig om via de media te kunnen schelden op Marokkanen, en met stevige taal de grote groep Nederlanders die een afkeer hebben van Den Haag een stem te geven. Natuurlijk mag je het debat dat live wordt uitgezonden op de televisie gebruiken om een boodschap over te brengen naar burgers, maar je compleet af te keren van een debat over de begroting vind ik ongepast. Gelukkig voor Wilders zijn parlementaire journalisten als Ferry Mingele altijd in voor een flink aantal minuten schelden op de buis! Agnes Kant van de SP heeft het verlangen naar een bijdrage van Jan Marijnissen niet weg kunnen nemen. Het lijkt alsof ze geen enkele behoefte heeft om iets te bereiken, maar alleen een statement wil afgeven. Hoe ze het ook probeerde, ze was alleen maar boos en verongelijkt. Femke Halsema kan zich ook maar niet ontworstelen aan haar betweterigheid. Haar interrupties hebben altijd zo’n toon van ‘ik zal jullie even de les lezen!’. Zij is eigenlijk in al die jaren geen centimeter gegroeid. Als je net denkt dat Mark Rutte gaat doorbreken, dan komt er toch weer een slap verhaal. Zijn truc is zelf een beeld creëren en je daar dan flink tegen te verzetten, maar z’n verhalen zijn zelden treffend. Bij de presentatie van zijn persoonlijke liberale manifest zette hij zich af tegen de overheid als ‘geluksmachine’. Het doet een beetje denken aan Seth Gaaikema die een grap verteld, maar net niet raak schiet! Er zijn niet veel Nederlanders die een intens gelukgevoel hebben bij acties van de overheid. Niemand ervaart de overheid als geluksmachine. Het is dan zo sneu als je daar vervolgens een nummer van maakt. Jammer, want Rutte groeit wel in z’n rol. Hij was voor mij bij de Algemene Beschouwingen absoluut de oppositieleider. Over Wilders heb ik het al gehad. Zijn interrupties in de bijdrage van Balkenende vond ik van een zodanig laag allooi dat ik niet veel meer aankan. En dan hebben we nog Rita Verdonk. Ook zo’n triest figuur. Met zo weinig inhoud denken dat je heel wat bent! Waar heeft Nederland het aan verdiend om opgescheept te zijn met Wilders en Verdonk? Waarom zien al die volgers van Wilders en Verdonk niet dat ze niets opschieten met hun? Alexander Pechtold heb ik nog niet integraal gezien. Hij heeft het niet zo makkelijk, want hij is eigenlijk heel tevreden met het kabinetsbeleid. Het is aardig sociaal liberaal! Mariëtte Hamer moet ik ook nog integraal horen, maar ik vrees het ergste. Haar interrupties vond ik niet vertrouwenwekkend. En wat is het treurig om te verkondigen dat Joop den Uyl deze begroting vast mooi had gevonden!
Bos heeft een hele solide begroting gemaakt
De minister van Financiën, Wouter Bos, heeft een prima begroting gemaakt. Het is opmerkelijk dat niemand, nog binnen de Tweede Kamer, nog buiten de Tweede Kamer, met steekhoudende argumenten de begroting heeft kunnen kraken. Van diverse kanten werd het beeld opgeroepen dat Bos de ogen sluit voor de turbulente wereldeconomie. Kamerleden, journalisten en commentatoren kakelen dat elkaar na. Echt flauwekul. Bos roept overal dat Nederland een open economie is en daardoor onmiddellijk effect ondervindt van de wereldeconomie. De vraag is of de begroting van het kabinet Balkenende 4 daar voldoende rekening mee houdt? In de bijdragen tijdens de Algemene Beschouwingen mis ik economische kennis. Er zijn tijden geweest dat er veel economische kennis in de top van de politiek zat, nu zit er geen econoom meer tussen. En dat merk je aan het debat. Rutte lepelt overal de mantra op: ‘De Staat geeft in 2009 meer dan 13% uit en wij hardwerkende Nederlanders gaan er nauwelijks op vooruit’. ‘Ik wil geld teruggeven aan de burger om de burger dat zelf uit te laten geven’. De econoom ziet de Staat niet als een instelling die ons geld afpakt en daar zelf iets leuks mee gaat doen, maar de Staat zorgt voor een andere verdeling van gelden. Daardoor komen er collectieve goederen tot stand, die ook weer zorgdragen voor inkomens voor hardwerkende Nederlanders. De begroting van Bos is zo goed, omdat die evenwichtig is en solide gefinancierd. In een teruglopende economie moet je voorkomen dat er een combinatie ontstaat van teruglopende koopkracht en minder overheidsuitgaven. Je moet dus geen procyclisch begrotingsbeleid voeren, maar een anti-cyclisch begrotingsbeleid. Uiteraard met grenzen. Bos voorkomt ‘knipperlicht’ beleid bij de speerpunten van beleid: duurzame ontwikkeling, sociale samenhang, fysieke infrastructuur en veiligheid. De overheidsinvesteringen gaan volgens plan door! De koopkracht wordt op peil gehouden door de BTW-verhoging te schrappen, door het op termijn afschaffen van de ww-premie en door enkele kleine belastingmaatregelen. Er vindt een correctie plaats op een aantal onbedoelde uitgaven explosies: kinderopvang, de Buitengewone Uitgaven-aftrek en de PGB’s in de AWBZ (persoonsgebonden budget). Deze drie ingrediënten van het evenwichtige pakket worden solide gefinancierd. De begroting laat een overschot (meer inkomsten dan uitgaven in 2009) zien van 1,3% van het Bruto Binnenlands Product (BBP). De opbrengsten van het aardgas worden niet gebruikt voor lopende uitgaven, maar worden gebruikt voor de aflossing van de staatsschuld. En de nieuwe Bos-norm is dat het Fonds Economische Structuurversterking (FES) met een vast bedrag wordt gevoed. Daardoor gaan er meer gasopbrengsten naar de aflossing van de staatsschuld.
Wereldeconomie heeft manisch-depressieve trekken
De wereldeconomie wordt sterk bepaald door wat er in de financiële sector gebeurd. Die is volkomen ziek door hypotheken zonder solide dekking die in allerlei duistere**** financiële pakketten werden**** verhandeld. Op een gegeven moment loopt dat spaak. Het is opmerkelijk dat de reële economie nog redelijk goed marcheert. Zelf de Verenigde Staten heeft in het eerste halfjaar van 2008 nog een ruime 3% economische groei gekend. De effecten van de financiële sector op de reële economie kan echter niet uitblijven. De depressie in de VS sloeg om in manische euforie toen met een flinke koopkracht injectie voor Amerikaanse burgers de economie even gered leek. De manische periode was van korte duur. De depressie sloeg weer toe. Op vrijdag 19 september 2008 stak de manie weer een beetje de kop op toen de Busch administratie een groot reddingsplan aankondigde door de oprichting van een staatsfonds om alle beroerde financiële producten op te kopen. Laten we hopen dat daarmee voorkomen wordt dat de reële economie teveel vergiftigd wordt en er in de financiële sector flink gesaneerd wordt. Als dat plan lukt dan zal Wouter Bos een grotere kans maken op een begroting die volgens planning uitgerold kan worden.
Kritiek op de begroting
Van de zijde van de oppositie wordt beweerd dat de begroting helemaal niet solide is gefinancierd. Het beeld wordt zo gunstig vanwege de eenmalig teruggave van 1 miljard euro van de Europese Gemeenschap (heeft te maken met teveel betaalde bedragen in de afgelopen jaren) en de gasopbrengsten. De gasopbrengsten worden in 2009 geraamd op 16 miljard. Dat is 6 miljard meer dan in 2007. Een klein deel van de gasopbrengsten gaat naar het FES (Fonds Economische Structuurversterking). Niet meer als percentage, maar een vastbedrag. Dit is de nieuwe Bos-norm. Zou het een percentage gebleven zijn zouden er meer middelen zijn voor uitgaven. Een soliditeitbevorderende maatregel! Het leeuwendeel van de gasopbrengsten wordt gebruikt voor de aflossing van de staatsschuld. In de miljoenennota is uitgegaan van een olieprijs van 125 dollar per vat en een dollarkoers van 1,57. Of te wel 1 euro kost 1,57 dollar. Bij de bespreking van de begroting op 17 september 2008 was de olieprijs al gedaald tot 92 dollar per vat en was de dollarkoers: 1,42. Wat betekent dit nu voor de begroting. Stel nu dat het niveau van 17 september het hele jaar 2009 zo blijft dan komen er veel minder gasopbrengsten binnen (de gasopbrengsten zijn gekoppeld aan de wereldwijde olieprijs). Dan zal de aflossing van de staatsschuld minder snel gaan. Als die hoger blijft dan zullen de rentelasten in de begroting groter zijn dan gepland. Als alles verder hetzelfde blijft dan zal het overschot niet op 1,3% van het BBP komen, maar lager. Maar een lagere olieprijs heeft ook andere effecten. Producten zullen minder duur worden of zelfs goedkoper, dan kan weer effect hebben op de koopkracht en dat kan weer een positief effect hebben op de belastinginkomsten. Een verandering van de olieprijs heeft negatieve kanten voor de begroting, maar kan ook positieve kanten hebben. Hoe de balans uitvalt is moeilijk te zeggen. Wat van belang is dat het kabinet een redelijke buffer heeft.
Buffer als de wereldeconomie hard toeslaat in negatieve zin
Als het plan van Busch niet lukt en de reële economie wordt meegesleurd in de depressie dan zal Nederland ook pijn lijden. In de regeringsstukken staat dat als de wereldeconomie met 1% terugloopt dan de Nederlandse economie dan met ongeveer 0,3% teruglopen. Als het fout gaat dan zal er van de zijde van de rechtse oppositie ongetwijfeld gepleit worden voor bezuinigingen. Dat zou procyclisch beleid zijn. Dan is de kans groot dat de crisis verergerd wordt en langer gaat duren dan nodig. Het mooie van de begroting van Wouter Bos is dat er ruimte is voor een beter scenario. Als de geraamde economische groei in 2009 onder de 1,25% uitkomt dan lopen de belastinginkomsten terug en zal het geplande begrotingsoverschot lager worden of negatief worden. Als het uitgavenpatroon van de overheid op peil gehouden wordt dan zal de overheid meer moeten lenen. De staatsschuld zal dan weer meer toenemen met als gevolg meer rentelasten. Ook daardoor zal het begrotingverschil negatief worden beïnvloed. Volgens de spelregels binnen de Europese Gemeenschap mag de overheid niet verder gaan dan -3% van het Bruto Binnenlands Product. De buffer ligt tussen +1,3% BBP en -3% BBP. Het kabinet heeft met de begroting 2009 een ruime buffer voor tegenvallers. Nederland staat er in vergelijking tot bijvoorbeeld een aantal grote Europese landen veel beter voor. Een aantal landen zitten nu al in de buurt van de -3% BBP. Die gaan het heel moeilijk krijgen! Een eventuele terugval in 2009 en 2010 zal opgevangen worden met een vertraging in het aflossen van de staatschuld. Dat lijkt mij niet zo’n probleem, omdat de onderliggende reële economie in de loop van 2010 en 2011 de zaak weer kan corrigeren.
21 september 2008
