Alternatief voor de gekozen burgemeester, 12 maart 2004

Het lijkt alsof bestuurlijk Nederland niet meer ontkomt aan de gekozen burgemeester. Het lijkt alsof D66 een Kroonjuweel uit de jaren zestig gaat binnenhalen. Of wordt het opnieuw zo'n fopspeen als het burgemeestersreferendum? En is er na al die tijd dat D66 voor het eerst de gekozen burgemeester voorstelde niets beters te kiezen. Er is een prima alternatief: afschaffen van de huidige burgemeester en de grootste partij in de coalitie de nieuwe burgemeester laten leveren. Al decennia lang is zo'n driekwart van de Nederlanders voorstander van de gekozen burgemeester. Het is echter nooit een onderwerp geweest dat enig gewicht gaf in de keuze voor een politieke partij. In het kabinet Balkenende 1 is het de LPF geweest die ervoor gezorgd heeft dat de gekozen burgemeester in het regeerakkoord werd opgenomen. Maar voor de LPF was het net als voor kiezers niet een zodanig belangrijk punt was dat ze mot zouden maken als de minister van Binnenlandse Zaken er niet actief mee aan de slag zou gaan. Dat ligt volstrekt anders met het huidige kabinet. Minister de Graaf weet dat hij ten hoogste 4 jaar heeft. Binnen die tijd moet hij een 'point of no return' bewerkstelligd hebben. In het parlement is er nog steeds geen meerderheid voor de gekozen burgemeester. De enige manier voor de minderheid om de meerderheid de wil op te leggen is om het in het Hoofdlijnenakkoord vast te leggen. Onoplosbaar probleem De Graaf durft het niet aan om het systeem in alle rust in te voeren via een grondwetswijziging. En dat is terecht, want dan komt de gekozen burgemeester er voorlopig niet. Zijn alternatief is buiten de grondwet om een pseudo gekozen burgemeester te realiseren. De minister acht dat hierdoor de situatie zodanig gewijzigd wordt dat op den duur een grondwetswijziging niet kan uitblijven. Dat is nog maar zeer de vraag. In zijn aanpak creëert hij een onoplosbaar probleem. De gekozen burgemeester moet een lokale regeringsleider worden met een eigen mandaat. Daar tegenover staat een controlerende gemeenteraad eveneens met een eigen mandaat van de kiezer. Wat gebeurt er als beide partijen met tegenstrijdige programma's beleid willen maken? Een burgemeester met een eigen mandaat wil eigen wethouders kunnen aanstellen. Maar dat mag niet van minister de Graaf. De gekozen burgemeester mag wel de wethouders voordragen. Wat gebeurt er als hij of zij wethouders voordraagt die geen steun krijgen in de Raad? En nog erger: wat gebeurt er als de grootste fracties in de Raad de gekozen burgemeester een suggestie aan de hand doen voor wethouders? Het huidige voorstel biedt geen uitweg voor dit soort problemen. De burgemeester kan de Raad niet ontbinden en de Raad kan de burgemeester niet wegsturen. Dit gaat dus onherroepelijk ergens fout! Bestuurlijk probleem Wat voor minister de Graaf nog veel lastiger is, is de vraag of de gekozen burgemeester een oplossing is voor een nijpend probleem in bestuurlijk Nederland? Dat is er niet. Sterker nog, de lokale overheid wordt met de discussie van de gekozen burgemeester ernstig afgeleid van het vormgeven van het Dualisme. Na ruim 1 jaar Dualisme kan nog niet de conclusie getrokken worden dat het systeem breed in gemeenteland tot enthousiasme en beter bestuur heeft geleid. Aan de andere kant biedt het Dualisme de gemeente de kans om de dienstverlening te verbeteren, burgers meer te laten participeren in het beleid en medewerkers meer plezier in het werk te geven. Dat vergt wel veel aandacht, inzet en creativiteit. De aandacht voor het Dualisme zal moeten concurreren met aandacht voor de effecten van de gekozen burgemeester. Alternatief Er is een prima alternatief mogelijk. Een alternatief dat rekening houdt met de vernieuwing door het Dualisme. Als minister de Graaf zo graag een lokale regeringsleider wil hebben laat dan net als landelijk na de verkiezingen een poging worden gedaan om een coalitie te vormen. Vervolgens levert de grootste partij binnen de coalitie de burgemeester. Die wordt aanvoerder van het College. Met zo'n systeem is de eerste man of vrouw van de gemeente een gekozen functionaris. Kan het Dualisme weer alle aandacht krijgen. En hebben we geen last van een grondwetswijziging.