Op 11 mei 2026 was ik aanwezig bij de lezing van Beatrice de Graaf in de Stadsschouwburg in Groningen. Ze hield een doorwrocht verhaal over het autoritaire draaiboek. Ze besprak de fasen van het draaiboek in de tijd van Napoleon, de jaren 20 en 30 van 20ste eeuw en van het nu. De patronen zijn duidelijk en die zijn anno nu op meerdere plekken in de wereld te zien. Beatrice de Graaf roept op tot waakzaamheid en stelt voor met de 7 deugden tegenwicht te bieden.

Het autoritaire draaiboek draait af in drie fasen: 1. De chaos; 2. Ondermijnen van de publieke ruimte en 3. Normalisering. 

Fase 1

Er is een vorm van chaos door economische malaise, verlieservaring, oorlog, angst voor vijanden. De autoritaire leider stookt de onvrede op en presenteert zichzelf als degene die orde brengt. De sterke man die namens ‘het volk’ spreekt. Vijanden worden aangewezen en behandeld als politieke tegenstanders. Het kunnen communisten zijn, maar ook liberalen, ‘de elite’, rechters, universiteiten, rechters, journalisten, lhbtq-gemeenschap en natuurlijk buitenlanders.

Fase 2

In fase 2 wordt de publieke ruimte ondermijnd. Instituten worden verdacht gemaakt. De controlemechanismen vormen niet meer bescherming, maar worden als sabotage voorgesteld. De rechterlijke macht, de media, universiteiten, ambtenaren worden verdacht gemaakt. Macht wordt juridisch geconcentreerd met nooddecreten, grondwetswijzigingen, reorganisaties en benoemingen. Het lijkt vaak legaal, maar verandert de rechtsstaat van binnenuit.

Fase 3

Fase 3 is de fase van normalisering. De veranderingen worden langzamerhand gewoon geworden. Mensen wennen eraan. Elke stap lijkt afzonderlijk verdedigbaar of tijdelijk. De langzame democratische afbraak wordt niet gevoeld als een historische breuk, maar als een reeks ‘noodzakelijke’ maatregelen.

In de fase van normalisering sluipt ook angst in voor repercussies. De Graaf liet een stukje zien van een hoorzitting in de Senaat in de VS. Senator Richard Blumenthal ondervraagt kandidaat rechters. Zijn zij geschikt voor het werk? Zijn ze onafhankelijk? Hebben zij een goed ontwikkeld beoordelingsvermogen? Blumenthal stelt een eenvoudige vraag: “Wie won in 2020 de presidentsverkiezingen?” De kandidaat rechters zeggen niet Joe Biden, maar komen een zeer omfloerst antwoord. Alle kandidaten geven hetzelfde antwoord wat Blumenthal uit verbijstering drijft tot de vraag: “Zijn jullie bang?” “Voor president Trump?”. Het blijft pijnlijk stil.

Deze ondervraging legt pijnlijk bloot hoe mensen zich in de fase van normalisering  indekken voor consequenties en repercussies. 

Het draaiboek wordt op veel plaatsen afgedraaid

Een goed voorbeeld waar het draaiboek met succes is afgedraaid is in Hongarije onder Victor Orban. Gelukkig kon uiteindelijk ook daar een verandering plaatsvinden. In Hongarije gaat de overgang naar het regime Péter Magyar geweldloos. In eerdere situaties in de geschiedenis kwam pas een einde aan het draaiboek door een oorlog. Daarna is vaak ruimte voor opbouwende krachten. Ook in Nederland zie je tekenen van het draaiboek. Geert Wilders is bij uitstek een politicus die chaos probeert te creëren om vervolgens als leider van het volk de chaos aan te pakken. Wilders is nooit op zoek naar oplossingen van problemen, maar altijd uit om het probleem te vergroten. In Polen onder het regime van de PIS partij en in Hongarije zijn de aanvallen ingezet op universiteiten, de media en de rechterlijke macht. In de VS zie je hetzelfde. 

Beatrice de Graaf was onlangs op een congres in de VS. Daar viel het haar op hoe stil sommige collega’s waren in het openbaar om hun echte mening te geven. Bang voor het verlies van hun baan. Collega historicus Timothy Snyder noemt dat ‘obeying in advance’ of te wel ‘vooruitijlende gehoorzaamheid’.

Wat te doen tegen het autoritaire draaiboek?

Beatrice de Graaf wilde de bezoekers in de uitverkochte stadsschouwburg van Groningen niet volledig teneergeslagen naar huis laten gaan. En daarom een handelingsperspectief als huiswerk. De democratie zijn uiteindelijk niet de instituten, bedrijven of de politici, maar zijn wij met z’n allen. ‘We the people’ zeggen het zo mooi in de VS. Democratie verdwijnt meestal niet doordat iemand aankondigt dat hij dictator wordt, maar doordat veel mensen accepteren dat vrijheden tijdelijk, selectief of voor ‘de goede zaak’ worden ingeperkt. Daar moeten we tegenwicht aan geven. Wij kunnen ons inzetten om de drie fasen te bedienen van een omgekeerd narratief. In de chaos proberen rust uit te stralen. Focussen op de feiten. Geen lippendienst aan apert foute redeneringen en ongefundeerde gevoelens. Niet de flanken opzoeken, maar het midden. Aanvallen op de instituties verwerpen en tegenover slecht gedrag goed gedrag laten zien. De zeven deugden kunnen bij die omkering helpen. Die kunnen het andere narratief laden. De zeven deugden zijn: wijsheid, moed, gematigdheid, rechtvaardigheid, geloof, hoop en liefde. Essentieel is dat de deugden in de gezamenlijkheid getoond moeten worden om echt tegenwicht te kunnen bieden. Het kan! Aan het werk!

Michiel Verbeek