Michiel Verbeek

03 aug

‘Er komt een vogeltje aan’

Reconstructie Neerschieten MH 17 Ruim twee weken na de vliegramp gaan de beschuldigingen over en weer. Wie schoot de Boeing neer? Want het lijkt wel vast te staan dat het toestel met een Boek-raket is neergehaald. Er is veel bewijs dat naar rebellen wijst. Maar kwam die raket wel uit Rusland?

Door onze redacteuren Steven Derix en Karel Knip

Ze stonden ineens op zijn terrein. Vijftien, twintig mannen met Kalasjnikovs. „Ze kwamen het bedrijf overnemen’’, vertelt Vasili Toemasov aan de telefoon. „Wat doe je eraan? Tegen geweren kun je niets beginnen.”

Toemasov is directeur van bouwbedrijf Strojmechanizatsieja (SM) in Donetsk. SM voert graafwerkzaamheden uit, vervoert bouwmaterialen en verzorgt zwaar transport. Op het terrein aan de Jonge Mijnwerkersstraat 24 stond een tiental zware machines: bulldozers, graafmachines, hijskranen. En een witte Volvotruck, type FH 13c, met dieplader.

Op 8 juli werd Strojmechaniezatsieja – motto: ‘u vraagt, wij draaien’ – bezet door gewapende opstandelingen. En nog steeds kan Toemasov zijn bedrijf niet in. „Ze wonen daar. Ze hebben daar hun basis.”

Wat er met zijn machines is gebeurd weet Vasili Toemasov niet. Maar hij weet wel dat zijn truck door anderen is gezien. Op 17 juli – de dag dat vlucht MH17 werd neergehaald – maakten ooggetuigen foto’s en videobeelden van een witte vrachtwagen en oplegger, met een opvallende lading: een ‘Boek’ M1 lanceerinstallatie. Verslaggevers van het Franse weekblad Paris Match reden zelfs naast de witte Volvotruck, en maakten een close up. De oplegger reed toen in Snezjnoje. Op die foto is het telefoonnummer van Strojmechanizatsieja goed te zien. Toemasov twijfelt niet: dat was zijn vrachtwagen.

De Volvotruck van Vasili Toemasov is een belangrijke aanwijzing voor de achtergronden rondom het neerschieten van vlucht 17 van Malaysian Airlines. Dat MH17 is geraakt door een raket lijkt zeker. Maar twee weken na de crash zijn de meeste andere vragen nog onbeantwoord. Hevige gevechten in het gebied hebben onderzoek op de rampplek tot gisteren onmogelijk gemaakt. Donderdag pas bereikten de eerste Nederlandse en Maleisische onderzoekers de crashsite.

Intussen vliegen de beschuldigingen heen en weer. Kiev en Washington wijzen de vinger naar de rebellen en hun broodheer in Moskou. De Russische regering ontkent elke betrokkenheid en suggereert dat de Oekraïense luchtmacht de verantwoordelijkheid draagt. De rebellen ontkennen dat ze de beschikking hadden over luchtdoelraketten waarmee ze een verkeersvliegtuig zouden kunnen raken.

Internet gonst van de geruchten. Bloggers zoeken naar de locatie waar de raket is gelanceerd, en bediscussiëren sightings van raketsystemen. Pro-Russische activisten proberen gaten te schieten in de verklaringen van de Oekraïense regering. Sommigen geven zich over aan samenzweringstheorieën.

In de afgelopen twee weken bestudeerde NRC Handelsblad zo veel mogelijk materiaal, belde met deskundigen, en schiftte feiten van fictie. Een complete reconstructie is nog niet te maken. Wel doemen er in het volgende verhaal een paar belangrijke hoofdlijnen op.

„Die lui bij Tsjerchoenino hebben een vliegtuig neergehaald. (...) Een burgervliegtuig (…) Een dikke burgerkist, potdomme.”

„Zijn er veel doden?”

„Het is zwaar klote. De ledematen vielen hier zo op het erf.”

Bovenstaande citaten zijn volgens de Oekraïense geheime dienst SBOe afkomstig van een telefoongesprek van twee separatisten. De SBOe heeft het gesprek naar eigen zeggen onderschept op 17 juli.

Die dag, om 16.15 uur Nederlandse tijd, verliest de Oekraïense verkeersleiding het contact met vlucht 17 van Malaysia Airlines. Kort daarna wordt duidelijk dat het verkeersvliegtuig is neergestort bij het plaatsje Grabovo, ten oosten van Donetsk.

Om 16:30 uur meldt rebellenleider Igor Strelkov op VKontakte (het Russische Facebook) dat de separatisten een Antonov-26 hebben neergehaald. Als blijkt dat het niet gaat om een vliegtuig van de Oekraïense luchtmacht maar om een burgertoestel, wordt het bericht snel verwijderd.

Later die avond verdwijnen ook andere berichten, waarin de rebellen opscheppen dat ze de beschikking hebben over een lanceerinstallatie van het type ‘Boek’.

Vrijwel direct na de crash meldt de regering in Kiev dat het toestel is neergehaald door de rebellen met een SA-11 raket, die is afgeschoten door het ‘Boek’ M1 systeem. Luttele uren later publiceert de Oekraïense geheime dienst afgeluisterde telefoongesprekken van separatisten. Als de gesprekken echt zijn – volgens de Amerikanen is dat zo – dan vormen ze belangrijk bewijs voor de rol van de rebellen.

De SBOe beschuldigt ook de Russen. Volgens de Oekraïense dienst werd in de vroege uren van 17 juli een Boek M1 uit Rusland naar Oekraïne getransporteerd en in positie gebracht bij het plaatsje Snezjnoje, vlak bij Torez. De dag na de crash, meldt de SBOe, worden drie Boek lanceerinstallaties ijlings teruggebracht naar Rusland.

Direct na de ramp heeft de Amerikaanse regering zich vierkant achter Kiev geschaard. Volgens Washington staat het vast dat MH17 is neergehaald door een raket die is afgevuurd vanaf grondgebied dat „in handen is van de separatisten”. Aanvankelijk is het volgens de Amerikaanse regering ook helder hoe de rebellen aan zo’n wapen zijn gekomen. „Het is vrij duidelijk dat dit systeem door Rusland is geleverd”, zegt minister van Buitenlandse Zaken John Kerry tegen nieuwszender CNN.

Waarschijnlijk hebben de Amerikanen de lancering van de raket gezien – op satellietbeelden of op de krachtige radars van oorlogsbodems van de NAVO in de Zwarte Zee. Maar omtrent de herkomst van de Boek M1 maken de VS terugtrekkende bewegingen. Op 22 juli geven hoge inlichtingenofficieren in Washington een achtergrondbriefing aan de pers. Voor „directe Russische betrokkenheid”, schrijft de Wallstreet Journal de volgende dag, is voorlopig geen bewijs.

„Raketsysteem Boek verdedigt luchtruim boven Donetsk”. Het is 29 juni, en de Russische media brengen goed nieuws. Na een urenlange belegering hebben opstandelingen militaire basis A-1402 bij het vliegveld in handen gekregen. Volgens het Russische persbureau Ria Novosti is het al „de tweede basis van de Oekraïense luchtafweer” die in handen valt van de separatisten. Op het kazerneterrein doet de pro-Russische landweer een vondst: een ‘Boek’ M1 lanceersysteem.

Een woordvoerder in Kiev bevestigt dat de separatisten een ‘Boek’ hebben bemachtigd. Volgens de woordvoerder is het systeem „defect”. Of het gaat om een ingewikkelde storing aan de elektronica of een kapotte rupsband, zegt hij er niet bij.

De verovering van basis A-1402 doet alarmbellen afgaan bij de NAVO in Brussel. Op 30 juni meldt NAVO-bevelhebber Philip Breedlove dat de separatisten trainen met „vehicle borne” luchtdoelraktten – raketten op een lanceervoertuig. Het is een niet mis te verstane verwijzing naar de Boek M1. De training wordt volgens Breedlove verzorgt in Rostov aan de Don, vlak over de grens.

Maar levert Rusland alleen expertise? Of leveren ze geavanceerde raketinstallaties aan de rebellen?

Feit is dat er in Oekraïne heel wat van dergelijke raketsystemen stonden. Volgens analist Henry Boyd  van het International Institute of Strategic Studies beschikte Oekraine begin dit jaar over zo’n 100 Boek-lanceervoertuigen. Twintig stonden op de Krim. De overige 80 systemen stonden over 10 bases verdeeld. In Oost-Oekraïne stonden Boek M1-systemen in Loegansk, Donetsk en Marioepol. De eerste twee steden zijn al geruime tijd in handen van de rebellen.

Op internet circuleren berichten dat een deel van de Boeks in de loop van het voorjaar zijn teruggetrokken. Op de Krim liepen Oekraïense militairen over naar de Russen en gingen 20 lanceersystemen verloren. Mogelijk heeft de Oekraïense legerleiding dit scenario in het oosten voor willen zijn. Op 15 april, zo meldt Tim Ripley van Jane’s Defence Weekly, verliet een konvooi van Boek-voertuigen basis A-1402 bij het vliegveld van Donetsk. Was het een gewone troepenverplaatsing, of werd A-1402 uit voorzorg ontruimd? En belangrijker: konden alle raketsystemen worden meegenomen?

Op 14 juli belt Oleg Bugrov, de ‘legerleider’ van de zelfverklaarde Volksrepubliek Loegansk, met een niet geïdentificeerde Russische inlichtingenofficier – codenaam ‘Oreon’. De Oekraïense inlichtingendienst SBOe luistert mee.

„Een [Oekraïens] viegtuig heeft een aanval uitgevoerd bij Stanitsa . Maar ze hebben gemist.”

„Heel goed. Nu we de Boek hebben, zullen we ze uit de lucht schieten.”

Op dezelfde dag wordt er een Antonov-26 neergehaald bij Davydo Nikolskoje, vlak bij de Russische grens. Het Oekraïense toestel vloog op ongeveer 6.500 meter – te hoog voor draagbare luchtdoelraketten (‘Manpads’) die de separatisten eerder hadden gebruikt. Maar het staat niet vast dat het toestel is neergehaald met een Boek. Een deel van de bemanning heeft het vliegtuig per parachute kunnen verlaten. De zware ontploffing van een Boek-raket (die een fragmentatiekop heeft) zouden ze volgens een expert van Jane’s Defense Weekly niet hebben overleefd. Bovendien zouden de wrakstukken dan over een groter gebied zijn verspreid. De SBOe zegt dat „destijds” de informatie over Boek „niet kon worden bevestigd.”

Op 23 juli geeft Alexander Chodakovski, de commandant van het pro-Russische bataljon ‘Vostok’ een opmerkelijk interview aan persbureau Reuters. Chodakovski bevestigt dat zowel de rebellen in Donetsk als Loegansk de beschikking hadden over Boek-lanceersystemen, die ze hadden veroverd op het Oekraïense leger. Eentje stond in Donetsk, op legerplaats A-1402. Drie anderen zijn bij de verovering van een roadblock in handen gevallen van separatisten. Volgens Chodakovski was geen van deze systemen operationeel.

In het interview creëert Chodakovski een rookgordijn over de Russische betrokkenheid. De Russen zóuden een Boek-systeem hebben kunnen geleverd, „in de vorm van een geheel lokaal initiatief”, zegt de commandant. Over andere zaken is hij minder dubbelzinnig. „Ik wist dat er een Boek overkwam uit Loegansk. Ik kreeg te horen dat er een Boek uit Loegansk zou komen onder de vlag van de Volksrepubliek.”

Op de ochtend van 17 juli luistert de geheime dienst SBOe een telefoongesprek tussen twee separatisten af. Aan de ene kant van de lijn: ‘Chmoeri’, de codenaam van een officier van de Russische militaire inlichtingsdienst GRU die leiding geeft aan de separatisten in Donetsk. De beller is ‘Boerjat’, een strijder.

„Waar moeten we deze schoonheid naar toe transporteren?''

Die je-weet-wel?”

„Ja, die ik hiernaartoe heb genomen. Ik ben al in Donetsk.”

„Je bedoelt dat ding, een B … M?”

„Ja ... „Boek, Boek.”

„Staat hij op een dieplader?”

„Ja, we moeten hem verplaatsen, om hem te verbergen.”

„Is er een bemanning bij?”

„Ja, met bemanning”.

„Je hoeft hem nergens te verstoppen, hij gaat nu daar naartoe.”

De separatisten hebben een Boek M1 naar Donetsk getransporteerd, en brengen het nu in stelling. Maar is het systeem aangevoerd uit Rusland? Of heeft Boerjat een Boek opgehaald uit de naburige ‘Volksrepubliek’ Loegansk? En waar kwam dat systeem vandaan? Die vraag is meer dan relevant. Na de aanslag op MH17 heeft de EU nieuwe sancties tegen Rusland afgekondigd. Maar de betrokkenheid „van Russische staatsburgers” is nog niet overtuigend bewezen.

Ten oosten van Donetsk, in de omgeving van Torez en Snejznoje, maken lokale bewoners die dag foto’s en video-opnamen van een Boek-M1 raketsysteem op een witte Volvotrailer met een blauwe streep over de cabine. Het is de vrachtwagen van Strojmechanizatsieja.

Om 16.18 uur, twee minuten voor de crash, wordt separatistenleider Igor Nikolajevitsj Bezler (bijnaam: ‘Bes’) gebeld door een separatist: ‘Huurling’.

„Nikolajevitsj.”

„Ja, huurling.”

„Er komt een vogeltje uw kant opgevlogen.”

„Een vogeltje?”

„Ja, eentje voorlopig.”

„Een verkenner, of een grote?”

„Ik kan het niet zien door de wolken, hij vliegt heel hoog.”

„Ok, begrepen. Geef het door aan de leiding.”

Route van vlucht MH17

MH17 volgde corridor L980: de kortste route van Amsterdam naar Kuala Lumpur. Hij loopt een kilometer of 15 ten noorden van het stadje Snezjnoje. Om onweersgebied te mijden vroeg en kreeg de piloot toestemming zo’n 10 à 15 kilometer noordelijker te vliegen. Nog ongeacht de bewolking die er hing, staat dus vast dat het toestel met het blote oog niet was te herkennen.

Kort na de aanslag maakte een woordvoerder van de Oekraïense regering op Facebook bekend dat MH17 door een Boek M1-raket was getroffen. Informatie van de Amerikaanse inlichtingendiensten bevestigen die lezing. Volgens hen staat vast dat de raket in de buurt van Snezjnoje is afgevuurd – gebied in handen van de rebellen. De raket heeft een bereik tot 35 kilometer, voldoende om MH17 neer te halen op zo’n drie kilometer westnoordwest van de crashsite.

In principe bestaat een Boek-luchtverdedigingsbatterij uit meerde lanceerinstallaties, een radarvoertuig en een commandowagen. Het radarsysteem is geavanceerd, en kan burgervliegtuigen onderscheiden van militaire doelen. Iedere lanceerinstallatie heeft echter ook een eigen doelradar. Volgens luchtvaartjournalist Bill Sweetman kan de bemanning zelf een doel neerschieten.

Maar een ‘stand alone’ Boek M1 kan géén goede identificatie doen, zegt Sweetman. „Dodelijk en willekeurig”, noemt hij het wapen daarom.


Dit artikel is verschenen in het NRC Handelsblad van zaterdag 2 augustus 2014 op pagina 10 & 11

http://www.nrc.nl/handelsblad/van/2014/augustus/2/er-komt-een-vogeltje-aan-1407919

 

 

Plaats een reactie

* Verplicht

Uw naam *
E-mailadres * (Uw gegevens worden met zorg bewaard en niet gepubliceerd of verstrekt aan derden)
Vertificatiesleutel
Captcha
Neem bovenstaande vertificatiesleutel over *
Bericht *