Michiel Verbeek

26 nov

Er klopt iets niet met een groot aantal herindelingen in Nederland. Er lijkt een geloof rond te waren of misschien nog wel erger. Een onzichtbare hand die een spoor van vernieling tot gevolg heeft.

 

Waarom worden er momenteel een aantal herindelingen doorgedrukt tegen de zin van burgers en bestuurders van betrokken gemeenten? Terwijl de politiek zich zoveel zorgen maakt over het wegvloeien van het vertrouwen van burgers in de politiek. Politici geven zichzelf de opdracht om het vertrouwen van burgers terug te winnen. Maar heeft dat kans van slagen? Veel collegeprogramma’s en rapporten hebben wel ergens het woord ‘vertrouwen’ opgenomen. Het woord vertrouwen heeft door het optreden van Jan Terlouw in DWDD nieuwe lading gekregen. Managementgoeroe Stephen Covey noemt vertrouwen de lijm van het leven: Trust is the glue of life. It’s the most essential ingredient in effective communication. It’s the foundational principle that holds all relationships.

Het collegeprogramma van de coalitie in de provincie Groningen heet Vol Vertrouwen. Het nieuwe regeerakkoord heet: Vertrouwen in de toekomst. Minister-president Mark Rutte heeft in de context van het regeerakkoord gezegd dat dit de laatste kans is voor de middenpartijen om het vertrouwen van burgers terug te winnen. Waarom is dat? De traditionele middenpartijen hebben het wel steeds moeilijker bij verkiezingen. Bij lokale verkiezingen gaan de meeste stemmen naar lokale partijen. Na de gemeenteraadsverkiezingen in 2014 ging 33,3% van de raadszetels naar lokale partijen. De grootste traditionele partij in gemeenten, het CDA, komt niet verder dan 17,7%. De politieke flanken bij de landelijke verkiezingen worden voor kiezers steeds aantrekkelijker, omdat de traditionele middenpartijen blijkbaar niet leveren wat veel burgers willen. De traditionele middenpartijen zijn niet blij met de aanhoudende aantrekkingskracht van Geert Wilders en de PVV, maar worden waarschijnlijk echt nerveus van de opkomst in de peilingen van Forum voor Democratie. Nu al op 12 zetels.

 

Wat gebeurt er bij de herindelingen?

Op z’n minst op drie plekken in Nederland gebeuren er rare dingen rondom herindelingen. Van een goede inhoudelijke dialoog is geen sprake. In Limburg moet Landgraaf fuseren met Heerlen, maar worden Brunssum en Kerkrade met rust gelaten. Haren wil niet fuseren, omdat de gemeente alle gemeentelijke taken prima aankan en de financiën weer op orde heeft. In de Hoeksche Waard wordt al jaren door 5 gemeenten veel samengewerkt. Oud-Beijerland en Strijen willen wel fuseren, maar Binnenmaas, Korendijk en Cromstrijen niet. In geen van de drie gevallen vindt er een constructieve inhoudelijke dialoog plaats. In geen van de 3 gevallen staat de vraag centraal: is er een probleem waar alleen herindeling de oplossing voor is? In de 5 betrokken gemeenten is een grote meerderheid van de inwoners tegen een samenvoeging. En waarom wordt dat verzet niet gehonoreerd door de provinciale en landelijke politiek? Zijn er onderzoeksresultaten bekend over de voordelen van fusies? Ik dacht het niet. Van Pepijn van Houwelingen van het SCP (Sociaal Cultureel Planbureau) weten we dat op basis van uitgebreid onderzoek geconcludeerd mag worden dat naarmate de omvang van het lokaal bestuur groter wordt, neemt de (lokale) participatie af. Maarten Allers voegt daar op basis van veel COELO-onderzoek (Centrum voor Onderzoek van de Economie van de Lagere Overheden) aan toe dat herindeling niet leidt tot kostenbesparing. Burgers willen het niet, bestuurders willen het niet, de gemeenten voeren naar behoren hun gemeentelijke taken uit en toch zetten provincies en het Rijk door. Het moet wel een ‘geloof’ zijn, waarbij een tunnelvisie nodig is om door te denderen!

 

Een poging tot het begrijpen van het geloof

De traditionele politieke partijen maken zich zorgen over hun voortbestaan. Uit het rapport van de staatscommissie Remkes weten we dat er sprake is van een tanend vertrouwen in politieke partijen. De opkomst van het populisme en lokale partijen is een doorn in het oog van de traditionele partijen. Een gekoesterd instrument van populisten is het referendum. Wat doet de elite van de middenpartijen? Ze schaffen het raadgevende referendum af en helpen het correctief referendum vlak voor de finish (de tweede behandeling voor de Grondwetswijziging was kansrijk) vakkundig om zeep. Het raadgevende referendum is volgens de middenpartijen misbruikt bij het Oekraïne verdrag en daarom kan het maar beter verdwijnen. Is dat een reden om het instrument af te schaffen? Dat is toch een drogreden. Zeker als je bedenkt dat veel van de voorstanders van het Oekraïne verdrag te laf waren om zich te mengen in het publieke debat. Ze gokten erop dat weinig aandacht zou leiden tot een lagere opkomst dan 30%, zodat het referendum ongeldig zou worden verklaard. Mijn vader zou zeggen: dat is ze dun door de broek gelopen! Wel roepen de middenpartijen graag dat ze de ‘boze burger’ begrijpen. Denk aan de HJ Schoo-lezing van CDA voorman, Sybrand Buma. Het lijkt op lippendienst, als je ondertussen de doelgroep een belangrijk instrument afpakt om zich gehoord te voelen. Maar er is meer aan de hand. Opschaling van gemeenten haalt wind uit de zeilen van de opkomende lokale partijen. Opschaling is dus een mooi wapen bij het vermorzelen van lokale partijen. Daar worden de traditionele middenpartijen beter van.

 

In Denemarken eerst herindelen en daarna decentralisaties

De revival van opschaling stak de kop op vanaf het moment dat de drie decentralisaties in het sociaal domein aan de orde kwamen. Dat was zeker het geval in de provincie Groningen. Denemarken is een belangrijk voorbeeld voor Nederland bij de decentralisaties van zorg- en jeugdtaken. De complete jeugdzorg werd per 1 januari 2015 gedecentraliseerd met een deel van de oude AWBZ (Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten) naar de Wmo (Wet Maatschappelijke Ondersteuning). De WWB (Wet Werk en Bijstand) werd uitgebreid tot de Participatiewet.

In Denemarken heeft er ook zo’n grootschalige decentralisatie plaatsgevonden, maar daaraan voorafging een van bovenaf opgelegde herindeling. In Denemarken ging men naar een gemiddelde gemeentegrootte van 45.000 inwoners. De bestuurlijke tussenlaag van de provincie is bij de grootschalige herindeling in Denemarken verdwenen. In Nederland heerste bij aanvang van de discussie over de decentralisaties de gedachte dat kleine gemeenten de nieuwe taken waarschijnlijk niet aan zouden kunnen, maar men heeft het toen niet aangedurfd een grootschalige herindeling van bovenaf in gang te zetten. Al hoewel, oud-minister van BZK (Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties), Ronald Plasterk heeft nog een knullige poging gedaan met zijn plan van gemeenten van 100.000 of groter. Al snel schaalde de minister zelf af tot 50.000 en later zei Plasterk in een uitzending van het radioprogramma Kamerbreed dat 20.000 ook kon als de gemeentelijke medebewindstaken maar naar behoren zouden worden uitgevoerd.

In de afgelopen jaren zijn er diverse herindelingen geweest van onderop. Gemeenten die intensieve samenwerking om eigen moverende redenen omgezet hebben in fusie. Dat is helemaal prima. Andere gemeenten ervaren dat ze prima zonder fusie de gemeentelijke taken aankunnen. Na twee jaar nieuwe taken op het terrein van het sociaal domein bij de gemeente borrelt de conclusie op dat kleine gemeenten boven verwachting goed presteren. Dat is helemaal niet raar als je bedenkt dat de opzet van de decentralisaties dichtbij de burger en de menselijke maat was. Dat is gebeurd. Voor de jeugdzorg zie je overal in het land samenwerkingsverbanden. Dat is volstrekt logisch, omdat er in de jeugdzorg bovenlokale, bovenregionale en boven provinciale instellingen werkzaam zijn, die een garantie moeten hebben voor een bepaalde hoeveelheid opvangplaatsen. In een wat groter samenwerkingsverband is dat goed te organiseren.

 

In Nederland eerst decentraliseren en daarna herindelen

In Nederland is gestart met de decentralisaties en was de hoop en verwachting dat opschaling van gemeenten vanzelf zou volgen. Op bepaalde plekken is dat gebeurd, maar lang niet overal. En dat was waarschijnlijk wel de bedoeling van de politieke elite. Als de gemeenten niet om reden van de decentralisaties opschalen, dan moet het op een andere manier, moet er in Den Haag gedacht zijn. Maar er was een complicatie, omdat de provincie niet zoals in Denemarken zo maar opzij wilden gaan. Toen moet Den Haag gedacht hebben om samen te spannen met de provincies. De provincies krijgen plotseling extra bevoegdheden om onwillige gemeenten te dwingen op te schalen. Dat zien we in Groningen, in Limburg, in Zuid-Holland en ook in Noord-Holland. En de provincies lijken graag de rol van ‘bad guy’ te spelen. Maar ze spelen het niet met veel overtuiging. In tegendeel. In Groningen weigert de provincie al meer dan 1,5 jaar om een fatsoenlijke inhoudelijke discussie te voeren, wordt er schaamteloos geframed, stuurt de provincie onjuiste en onvolledige informatie naar Den Haag en sluit de provincie zich af voor recente ontwikkelingen in Haren. Door die tunnelvisie vinden er op provinciaal niveau bizarre discussies plaats en wordt de minister getrakteerd op onwaarheden, halve waarheden en vergeten informatie. Het Burgercomité Haren heeft dat op diverse plekken en momenten haarfijn blootgelegd. In Limburg wordt een financieel sterk en goed georganiseerd Landgraaf opgeofferd om het arme Heerlen een positie te bezorgen in de regio. De provincie gaat daarbij wel heel erg slordig om met de visie op andere gemeenten als Brunssum en Kerkrade en het betrekken van de inwoners van Landgraaf. De Raad van State heeft de provincie Groningen op de vingers getikt over de lichte samenvoeging, in Limburg was dat omdat er helemaal geen burgerraadpleging heeft plaatsgevonden. Dat is regelrecht in strijd met het Europees Handvest. Op woensdag 22 november 2017 mochten de inwoners van Landgraaf eindelijk zelf zeggen hoe ze over herindeling denken. De uitslag was 78,38% tegen herindeling met Heerlen en slechts 19,96% voor. Tegenstanders riepen onmiddellijk: de opkomst was laag. Dat is waar. Een opkomst van 43,66% is niet hoog, maar als ik het vergelijk met de opkomst voor de gemeenteraadsverkiezingen op diezelfde dag in Midden-Groningen dan is het opeens een mooie opkomst. In Midden-Groningen was de opkomst 35,1%. Of vergelijk het met de opkomst in Leeuwarden. Daar kwam men niet verder dan 40,52%.

In de Hoeksche Waard hebben maar liefst 11 raadsfracties samen een slim innovatief samenwerkingsmodel ontwikkeld. Op een slinkse wijze heeft de provincie de gemeenten in de val gelokt. Alleen als alle gemeenten unaniem voor het samenwerkingsmodel zouden kiezen, dan zou de provincie dat overnemen, anders wordt de herindeling opgelegd. Er was uiteraard altijd wel iemand tegen!

 

Herindeling is zo’n ontzettende ‘old school’ oplossing

Het is eigenlijk heel vreemd dat er in een tijd waarin politici het hoogste woord hebben over het belang van imago, identiteit, diversiteit en het vertrouwen terugwinnen, dat er voor de organisatie van het openbaar bestuur maar een oplossing is: groot, groter, grootst. Een nieuwe kijk op organiseren zou nieuwe technologie als Blockchain een plek geven. Modern organiseren zou weleens Blockchain Organiseren kunnen worden. Na het lezen van een uiterst interessante boek van Paul Bessems en Walter Bril wil je heel anders aan de slag met de gemeentelijke dienstverlening en organisatie dan je bezighouden met ‘old school’ oplossingen als herindeling.

 

Conclusie van deze gedachtestroom

Er lijkt een onzichtbare hand bezig te zijn om opschaling van gemeenten door te zetten. Het lijkt op een deal tussen Den Haag en de provincies. De provincies krijgen de instrumenten om de gemeenten die onwillig zijn te dwingen om samen te gaan. De politieke elite heeft baat bij opschaling, omdat daarmee op slinkse wijze de lokale partijen om zeep geholpen kunnen worden of op z’n minst gedecimeerd worden. De flankpartijen in de Tweede Kamer zullen het moeilijk krijgen om lokale afdelingen op te bouwen. Ze komen dan niet zo makkelijk door het geweld van de lokale politieke elite. Financieel leiden herindelingen niet tot lagere kosten voor gemeenten en burgers, maar wel voor het Rijk. Iedere gemeente krijgt van het Rijk een basisvergoeding. Die vervallen voor een aantal gefuseerde gemeenten en worden niet gecompenseerd.

Ik hoop binnenkort het bewijs te zien dat mijn gedachtestroom onjuist blijkt te zijn, omdat het ondemocratische geweld van de politieke elite mij ontzettend tegenstaat. Ondertussen is het wel oppassen geblazen!

 

Michiel Verbeek, 26 november 2017

Plaats een reactie

* Verplicht

Uw naam *
E-mailadres * (Uw gegevens worden met zorg bewaard en niet gepubliceerd of verstrekt aan derden)
Vertificatiesleutel
Captcha
Neem bovenstaande vertificatiesleutel over *
Bericht *

Ed klavertje op 13-12-2017, 18:19: Reageer

De stelling dat een groot deel van bevolking in Hoeksche Waard tegen een fusie is of herindeling is op niets gebaseerd. De grote meerderheid van de bevolking is amper geïnteresseerd in deze discussie. Slechts een paar honderd zienswijzen zijn ingediend bij de 2e kamer. De Hoeksche Waard is bestuurlijk al jarenlang een arena van tegengestelde opvattingen op vrijwel elk vlak waardoor er geen keuzes worden gemaakt en focus ontbreekt. Nu zijn de individuele gemeenten helemaal los geslagen met allerlei geldverslindende projecten die weinig realiteitszin bevatten. Hoog tijd voor een opschaling en een daadkrachtig bestuur voor de regio Hoeksche Waard

C.F. de Graaf op 10-12-2017, 18:37: Reageer

Uit het hart gegrepen. En vergeet niet te vermelden dat de provincies vaak de lokale democratie om zeep helpen. Ook gedeputeerden en de CdK doen hieraan mee, want afgedekt door politiek Den Haag. Kortom: de provincie, een oudbollig instituut dat zijn meerwaarde nog steeds niet heeft bewezen, blijkt niet de hoeder te zijn van onze democratische waarden en normen die we in dit land betamelijk achten. Ze hebben er lak aan en ze duwen, kijk naar de Hoeksche Waard, deze herindeling door de strot van de inwoners. En het dan nog gek vinden dat de kiezers straks kiezen voor de PVV of FvD, de zogenaamde opportunisten. Laat ze maar de grootste partijen worden en de bestaande elite afstraffen.

Ton Wester op 26-11-2017, 21:47: Reageer

Michiel wat een puik verhaal. Complimenten!!!

Plaats reactie