Michiel Verbeek

03 aug

Poetins land is een nieuw sterrenstelsel

Achtergrond Rusland

Voor 2012 zette Poetin nog stappen richting Europa. Maar sinds hij in dat jaar voor de derde keer de verkiezingen won, heeft hij een nieuw paradigma: wij zijn een unieke beschaving.

Door onze redacteur Hubert Smeets

Moskou

Slechts een kwartier duurt de zaak 7-6278/2014: het hoger beroep van Ivan Babitsky tegen zijn veroordeling na een ‘ongeautoriseerde meeting’ tegen het beleid van Poetin. De rechter, streng ogend met haar zwarte toga en zwarte bril, mist nog een document dat de griffier van het hof rennend komt bezorgen als ze de zitting al bijna heeft gesloten. Niet dat dat nog veel uitmaakt. Het vonnis staat toch al vast, denkt Babitsky. Hij heeft gelijk. De straf blijft zoals die was.

De classicus Babitsky (35) was op 11 juni 2013 aanwezig bij een betoging voor de Doema. De volksvertegenwoordiging stemde die dag over de wet tegen de homopropaganda. Hij zou hebben geroepen: ‘weg met het legitieme parlement’. Babitsky ontkent. Hij werd niettemin bestraft met 10.000 roebel (200 euro). Volgens een vorig maand aangenomen amendement op de wetgeving voor het handhaven van de openbare orde zou hij nu 33 dagen cel kunnen krijgen.

Babitsky wil zijn zaak nu tot aan het Europese Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg uitvechten. Rusland is immers lid van de Raad van Europa en dus onderworpen aan het mensenrechtenverdrag.

Veel Moskovieten hebben een eigen datum om de censuur in het nu ruim veertien jaren durende bewind van Poetin te markeren.

Voor Michail Gnedovsky (58) was 17 augustus 2012 een keerpunt. Die dag werden de drie punkers van Pussy Riot tot twee jaar strafkamp veroordeeld wegens hun ‘punkgebed’: „Moeder Maria verlos ons van Poetin”. Gnedovksy, een historicus, werkt al een paar decennia als freelancer in de museumwereld. Maar sinds een jaar kan hij geen tentoonstelling meer maken die ook maar enigszins maatschappelijk getint is.

Voor de beschaafde rockzanger Andrej Makarevitsj (60), qua muziek en populariteit in Rusland vergelijkbaar met pakweg Marco Borsato, veranderde zijn kijk op 15 maart 2014. Makarevitsj, die vijftien jaar geleden nog optrad voor de soldaten die naar Tsjetsjenië werden gestuurd, liep die dag mee in een Vredesmars tegen een dreigende militaire invasie in Oekraïne. Een parlementslid stelde vervolgens een petitie op om de muzikant al zijn ‘ridderordes’ te ontnemen.

Spindoctor Gleb Pavlovsky (63) ging een ander leven leiden na het weekeinde van 24 september 2011, de dag dat president Dmitri Medvedev op het congres van de regeringspartij Verenigd Rusland aankondigde dat hij stuivertje zou wisselen met toenmalig premier Vladimir Poetin. Pavlovsky was op dat al vijftien jaar moment media-fixer voor het Kremlin. Maar de ‘rokade’ met Poetin en Medvedev – een schaakterm die in Rusland gemeengoed is – ging hem toch te ver. Pavlovksy zei dat en kon zijn biezen pakken. 

Kantelpunt

Die dag, in september 2011, is het kantelpunt. Alles wat er daarna is gebeurd, heeft zijn wortels in deze rokade achter de coulissen. Het opzij zetten van Medvedev paste weliswaar in de traditie dat er in Rusland maar één de baas kan zijn. Maar door de botheid van de coup verbrak Poetin het evenwicht binnen de elite. Met name de spreekbuizen van de nieuwe stedelijke middenklasse hadden wel wat met de modernere Medvedev. Een golf van ongekend burgerprotest begeleidde Poetin vanaf dat moment op zijn terugkeer naar het Kremlin in mei 2012.

De president reageerde dubbelzinnig. Enerzijds mocht de anticorruptie-blogger Aleksej Navalny aan de burgemeestersverkiezingen van september 2013 meedoen. Anderzijds werd hij voor het gerecht gesleept. Enerzijds mochten betogers vanaf december 2011 samenkomen op het Bolotnaja Plein. Anderzijds werden de demonstranten op datzelfde plein bij een uit de hand gelopen vergadering op 6 mei 2012 aan de vooravond van zijn inauguratie hard aangepakt. „Poetin zigzagt. Zigzag met Navalny. Zigzag met amnestie. Zigzag met Oekraïne. Zigzaggen houdt de president in het centrum van de politiek”, zegt de voormalige spindoctor  Gleb Pavlovsky in zijn kantoor in een zijsteeg tussen het Poesjkinplein en het Rode Plein. 

Structurele weeffout

Er zijn twee redenen voor de wending in 2012: economische en politieke. Volgens de econoom Jevgeni Gontmacher, adjunct-directeur van de denktank van oud-minister Aleksej Koedrin van Financiën, heeft het Kremlin ook na de kredietcrisis een van de structurele weeffouten van Rusland, corruptie, niet willen begrijpen. „In 2009 was er even paniek. Hoe zou de kredietcrisis zich ontwikkelen? In Rusland was sprake van herstel, waarna stagnatie volgde. De oorzaak van die stagnatie zit ’m in corruptie. Er is hier niet alleen een grijze economie, denk aan bouwvakkers, en een zwarte, denk aan criminaliteit, maar ook een parallelle economie van staatswege”, zegt Gontmacher. Toen het Kremlin tijdens de kredietcrisis had moeten ingrijpen, deed het niets. „De staat steelt hier gewoon. De omvang is niet te berekenen. Maar de regerende elite heeft de laatste jaren veel meer geld offshore weg gesluisd via die parallelle economie dan daarvoor. In 2012 voelde de elite dat haar macht tijdelijk was, dat het einde van het systeem in zicht was”, aldus Gontmacher.

Tegelijkertijd trok Poetin conclusies die daarmee niet spoorden. Gontmacher: „Toen de kredietcrisis in de VS en Europa nog niet voorbij was maar Rusland wel uit het dal raakte, besloot Poetin dat de tijd van Europa voorbij was. Het verkeerde in een financiële en een democratische crisis, analyseerde hij. Poetin zei in zijn jaarlijkse boodschap aan het parlement van 2012 dat Rusland een aparte staat is, los van de rest van de wereld. Onzin. Behalve failed states en landen als Noord-Korea wil niemand in de wereld een alternatieve economische orde bouwen”, zegt de econoom.

De gevolgen waren er intussen wel naar. „Poetin is bang voor de creatieve en zakelijke middenklasse, die groep van 20 à 25 procent die wil werken en ondernemen zonder bemoeienis van de staat. Medvedev had die groepen tijdens zijn presidentschap perspectief geboden. Poetin trok na 2012 alles weer terug naar de staat”, aldus Gontmacher.

Volgens Pavlovksy ligt Poetin daar niet wakker van. Zijn (derde) verkiezing was niet zozeer een politiek succes als wel een persoonlijke wende. Op de verkiezingsavond van 5 maart 2012 sprak hij op het Manegeplein voor het Kremlin zijn aanhang toe. Een traan biggelde over zijn wang. „Die tranen waren het moment van de waarheid. Hij zei daarmee eigenlijk: kom maar op collega’s, wie heeft er nu gewonnen? In 2000 en 2004 won de ploeg van Poetin, met z’n allen. Maar de triomf van 2012 was de eerste die hij zelf vierde: zijn bevrijde Ik. Dit derde presidentschap was zijn persoonlijke verdienste”, aldus de voormalige medewerker van het Kremlin. 

Wrok over coulissenpolitiek

Tot 2012 was het systeem een vorm van staatsjazz. Veel improvisatie. Korte horizon. Gekochte loyaliteit”, meent Pavlovsky. Als je dankzij het systeem bezit kon vergaren, hield dit in dat je vervolgens ook loyaal zou zijn jegens de meester van dat systeem: Poetin. Het Kremlin kon niet meer blind varen op de actieve steun van de elite die dankzij hem rijk was geworden. Hun kinderen – en soms ook de elite zelf – hadden rond de presidentsverkiezingen namelijk ook op het Bolotnaja Plein gestaan uit wrok over de coulissenpolitiek en verkiezingsmalversaties van het Kremlin.

De politicologe Lilia Sjevtsova (64) van het Carnegie Center, wier oeuvre op de lijst staat van alle serieuze universitaire Rusland-studies, volgt ook die redenering. „Dat protest op het Bolotnaja-plein heeft Poetin mentaal veranderd. Bolotnaja was voor hem aanleiding voor een nieuw paradigma. Niet langer de spraakmakende elite, een minderheid immers, is voor hem van belang. Hij presenteert zichzelf nu als de enige leider van het volk en kiest de aanval. Voordien wilde Rusland richting continentaal Europa. Maar sinds 2012 is zijn zienswijze: wij zijn een unieke beschaving. Rusland is volgens hem een nieuw sterrenstelsel. De oorlog met Georgië in 2008 was een lakmoesproef om het Westen te testen. Maar Oekraïne is de echte toets”, analyseert Svjevtsova in haar kantoor, schuin tegenover dat van Pavlovsky.

Niet iedereen ziet zo’n harde ideologische breuk. De aartsconservatieve cultuurhistoricus Aleksej Nalepin ziet juist continuïteit in de geloofsbrieven van Poetin. Net als andere grote leiders in het Kremlin borduurt Poetin voort op de negentiende eeuw triade: ‘orthodoxie, autocratie en volksheid’, gemunt door een tsaristische minister als antwoord op het ‘vrijheid, gelijkheid, broederschap’ van de Franse Revolutie. „De orthodoxie is alleen driekwart eeuw vervangen geweest door communisme. En de autocratie heet nu de staat”, betoogt Nalepin. Onder de vlag van dit drieluik wordt in Oekraïne een „historische onrechtvaardigheid” rechtgezet. „De Krim moet een vitrine voor een waardig leven worden, militair en sociaal-economisch, zoals de DDR de vitrine voor het socialisme moest zijn”, aldus Nalepin.

Waardigheid en rechtvaardigheid

‘Waardigheid’ en ‘rechtvaardigheid’ zijn woorden die ook Poetin in de mond bestorven liggen. Maar de president is niet meer de enige die daarvoor garant staat. Niet alleen Poetin is sinds 2012 veranderd, ook de samenleving is dat. De annexatie van de Krim en de gewapende strijd in de Donbass wakkeren nieuwe krachten aan. De staatstelevisie weerspiegelt en voedt een oorlogszuchtige stemming: iedereen is tegen ons, maar wij zullen winnen. Pavlovsky beschreef dat begin dit jaar in zijn boekje Het systeem van Rusland in de oorlog van 1914, dat hij rond de Spelen in Sotsji schreef en uitgaf. ‘Op de kalender van het Kremlin is het altijd 22 juni’ – de dag in 1941 waarop nazi-Duitsland de Sovjet-Unie aanviel ondanks hun pact van 1939.

Die stemming blijkt nu als aan de orde komt wie of wat schuldig is aan de vliegramp met de MH17. Het Levada Centrum peilde in de grote steden Moskou, Sint-Petersburg, Nizjni Novgorod, Rostov a/d Don, Jekaterinburg en Novosibirsk. Wat blijkt: 82 procent denkt dat de MH17 is neergeschoten door de Oekraïense krijgsmacht, 3 procent geeft de schuld aan de rebellen en 1 procent meent dat Russische militairen er de hand in hebben gehad. Poetins meerderheid – 86 procent in de laatste peilingen – is zo groot omdat de twijfelaars partij hebben gekozen. Alleen de critici houden nog stand.

De voormalige spindoctor Pavlovsky analyseert het als volgt: „De situatie is radicaal veranderd. De publieke opinie is agressiever dan vijftien jaar geleden. Gevolg van een leugenachtig beeld van de realiteit. De veldslag met het ‘fascistische’ Oekraïne is één grote montage en wordt gepresenteerd als een soort tv-serie, waarvan de burger elke dag een nieuwe aflevering te zien krijgt. Ze kijken elke dag naar een Armageddon. Ze zijn nu voor Poetin, hij is de held in deze serie”.

Maar hij is niet meer de enige held, er duiken nieuwe helden op: de leiders van de separatisten die in de Donbass inmiddels een cultstatus hebben. Pavlovsky: „Dit is een revolutie van ressentiment: tegen de slappe macht, en vóór een gevaarlijk leven met de emoties en de euforie van de strijd. Vechten in de Donbass is een hang naar vrijheid die daar is te vinden en in Rusland zelf niet. Poetin liegt niet als hij zegt dat de Russische staat niet is betrokken. In de Donbass is geen pure staatsstructuur bezig, maar een gemengde infrastructuur van zakenlui, ambtenaren, speciale eenheden, authentieke leiders en vrijwilligers.”

De grote vraag is nu of Poetin de nieuwe culthelden nog lang wil en kan gebruiken. Sjevtsova denkt van niet. Ze zegt: „Poetin wil geen iconen. Ze zullen worden vermoord of ze zullen verdwijnen”.


Dit artikel is verschenen in het NRC Handelsblad van zaterdag 2 augustus 2014 op pagina 8 & 9

http://www.nrc.nl/handelsblad/van/2014/augustus/2/poetins-land-is-een-nieuw-sterrenstelsel-1407925

Plaats een reactie

* Verplicht

Uw naam *
E-mailadres * (Uw gegevens worden met zorg bewaard en niet gepubliceerd of verstrekt aan derden)
Vertificatiesleutel
Captcha
Neem bovenstaande vertificatiesleutel over *
Bericht *