Michiel Verbeek

10 mei

Ontwikkelingen in de samenleving, opvattingen over ‘goed bestuur’ en vergezichten van bijvoorbeeld Jan Rotmans zijn zinvol als basis voor het nadenken over nieuwe vormen van burgerparticipatie, een bijdrage aan ‘Gemeente2020’, verbetering van de gemeentelijke informatievoorziening en realiseren van meer interactie tussen burger en bestuur.

VNG en de Gemeente2020

De VNG (Vereniging van Nederlandse Gemeenten) is een dialoog gestart over de verenigingsstrategie onder de titel: Gemeenten op weg naar 2020. Wat zijn belangrijke maatschappelijke ontwikkelingen? Hoe moet de gemeente daar mee omgaan? En wat moet de rol van de VNG daarbij zijn? De VNG ziet voor de gemeente drie belangrijke rollen: 1. De traditionele rol van toezicht, handhaving en dienstverlening. 2. De ondersteunende rol voor het sociaal domein, maar ook op de gebieden sport, welzijn, cultuur enz. 3. De samenwerkingsrol als ondersteuner van maatschappelijke initiatieven en medevormgever van beleid. In dit artikel schets ik een aantal ontwikkelingen waarvan ik denk dat de overheid rekening mee moet houden. Dan omschrijf ik wat goed bestuur is en als derde deel schets ik een nieuwe aanpak op het gebied van burgerparticipatie en de andere organisatie van de gemeente.

Ontwikkelingen

Er zijn ontwikkelingen waarmee de overheid rekening moet houden en over moet nadenken hoe deze ontwikkelingen het beste tegemoet getreden moeten worden. De ene ontwikkeling is sterker en ingrijpender dan de andere. En soms ligt een ontwikkeling in het verlengde van een andere.

1. Vergrijzing. Het aantal ouderen ten opzichte van de beroepsbevolking neemt toe.
2. Globalisering. Steeds meer marktpartijen werken over de hele wereld. Met als gevolg dat ze bedrijven en geld over de hele wereld kunnen verplaatsen.
3. Informatisering. De informatievoorziening neemt een enorme vlucht door internet. Over vrijwel alles is heel snel informatie te verkrijgen. Maar is alle informatie juist en betrouwbaar?
4. Robotisering. Steeds meer routinematige handelingen kunnen door machines en systemen worden uitgevoerd.
5. Internet of things. Alledaagse dingen worden een entiteit op internet die kunnen communiceren met mensen, maar ook met andere objecten.
6. De opmars van drones. Drones die kunnen fotograferen en filmen, maar ook drones die ingezet kunnen worden voor het bezorgen van een pakketje van via internet bestelde producten. Deze ontwikkeling kan ook geschaard worden onder de ontwikkeling van robotisering.
7. 3D en 4D Printing. Bij 3D printing wordt er een specifiek item driedimensionaal gemaakt. De volgende stap is dat na het printproces het product zelf van gedaante kan veranderen.
8. Big data. Er wordt overal data opgeslagen. Ook via sensoren zonder dat men dat weet. Deze enorme hoeveelheid data groeit alleen nog maar. De grote kunst is om uit deze enorme hoeveelheid data de juiste selecties te maken.
9. Wereables. Mobiele apparaten die op het lichaam gedragen worden. Denk aan horloges met gezondheidsinformatie en het bijhouden van je in te stellen doen en laten.
10. Multiscreens en apps. De informatie staat op 1 plek en je kunt erbij met allerlei verschillende apparaten. Met je mobiel, met je tablet, je smartwatch en met je laptop. De benaderbaarheid wordt gerealiseerd met steeds meer gebruikersvriendelijke apps.
11. Social media. Het gebruik van steeds weer nieuwe sociale media neemt enorm toe. 1 op de 6 mensen in de wereld zit op Facebook.
12. Nieuwe businessmodellen. Goede voorbeelden hiervan zijn: Spotify, Airbnb en Uber. Een andere uiting hiervan is de combinatie van een freemium versie en een premium versie. Tot een bepaald niveau gratis. Wil je meer betaal je een premium.  
13. Er zijn steeds minder laagopgeleiden nodig. Door de robotisering en de vlucht van internet of things verdwijnen banen die eenvoudig en voordelig door apparaten kunnen worden overgenomen.   
14. De flexibele schil wordt het flexibele hart. Veel bedrijven willen een flexibele schil om fluctuaties in de omzet makkelijk te kunnen opvangen. Die noodzaak van flexibiliteit wordt groter als markten steeds sneller en makkelijker veranderen.
15. Organisaties worden lean. Als veranderlijkheid de norm wordt dan moeten organisatie klein en vooral flexibel zijn om snel te kunnen aanpassen aan veranderende omstandigheden.   
16. Storytelling. De nieuwe technische ontwikkelingen hebben nieuwe maatschappelijke verhalen nodig.
17. Cybercrime. De vlucht van internet zal ook criminelen aantrekken.
18. Nieuwe verhoudingen tussen markt, overheid en samenleving. De samenleving gaat meer ruimte vragen met sociale coöperaties ten koste van de markt en de overheid. Bij een terugtredende overheid en een markt die effectiever en efficiënter probeert te worden zal er werk en zingeving gevonden worden bij sociale ondernemingen, die zingeving bieden en de publieke zaak bedienen.
19. Minder werk bij commerciële organisaties, meer werk bij coöperaties. Het aantal banen bij bijvoorbeeld grote multinationale ondernemingen is in de afgelopen 20 jaar significant gekrompen. Banen zullen meer te vinden zijn in de sfeer van bedrijfsmatige coöperaties met sociale en publieke doelen.  
20. Leerrechten. Om de snel veranderlijke omstandigheden van werk te kunnen bijbenen zal het levenslang leren voorzien moeten worden van leerrechten door de jaren heen. Niet alleen leren voor de betreding van de arbeidsmarkt, maar ook als je op de arbeidsmarkt vertoeft en als je er even uit bent.
21. Meer beeldinformatie. De informatievoorziening gaat steeds meer via beeld. De vlucht van You Tube is daar een uiting van, maar ook het stijgende gebruik van infographics.
22. Groeiende aandacht voor inkomens- en vermogensongelijkheid. Sinds het uitkomen van het onderzoek van de econoom Thomas Piketty in het boek Kapitaal in de 21ste eeuw, is vermogensongelijkheid zowel politiek als maatschappelijk een aandachtspunt geworden. Daarmee is er ook meer maatschappelijke gevoeligheid gekomen voor inkomensongelijkheid.
23. Behoefte aan eigenaarschap. Behoefte aan meer greep op je eigen leven en werken.
24. Opkomst van bioregionalisme. Het idee dat een economie wat betreft grootte moet passen bij bepaalde ecologische regio's.
25. Kleinschalig en grootschalig tegelijk. Alles wat kleinschalig kan, lokaal organiseren, alles wat grootschalig moet op regionaal of landelijk niveau organiseren.
26. Van burgerparticipatie naar overheidsparticipatie. Van burgers die meedoen in trajecten geïnitieerd en/of georganiseerd door de overheid naar trajecten waar de overheid meedoet in burgerinitiatieven.
27. Opkomst van internet televisie. Steeds meer (vooral jonge mensen) kijken televisie op de computer, tablet, smartphone of laptop. De komst van Netflix naar Nederland geeft een goede illustratie van deze ontwikkeling. Er worden ook steeds meer speciale producties gemaakt voor de niet klassieke televisie distributie. Denk aan House of Cards en Zwarte Tulp.
28. De gemeente verandert van ruimtelijke ordening gerichtheid naar meer zorggerichtheid. De decentralisaties van jeugdzorg, de participatiewet en ondersteuning in de Wmo (Wet Maatschappelijke Ondersteuning) brengt met zich mee een verschuiving van geld en aandacht van ruimtelijke ordening vraagstukken naar zorg- en ondersteuningsvraagstukken.  Ontwikkelingen in de zorg: dialogisch werken, preventief werken, zorgprofessionals werken in teams, behoefte aan meer specialisten met generalistische deskundigheid, mobiliteit en flexibiliteit van werkplekken, gelijkwaardigheid en toegankelijkheid.

Goed bestuur

Wat is goed bestuur en wat zijn goede bestuurders. Goede bestuurders hebben de volgende punten hoog in het vaandel en handelen daarna. Dat leidt tot goed bestuur.

Gericht op consensus

Goed bestuur en goede bestuurders zijn gericht op consensus. Niet als alleenzaligmakend doel en daarmee stevige standpunten uit de weg gaand. Het gaat niet om de gemakkelijke weg ergens in het midden van extremen te gaan zitten. Gericht op consensus betekent een inspanningsverplichting om mensen te informeren en te overtuigen. Het betekent een houding van rekening houden met de ander. Aandacht voor het krachtenveld waarin men opereert. Inzicht hebben in de voordelen voor de één en vaak tegelijkertijd nadeel voor de ander.

Transparant

Het bestuur moet transparant zijn. Betrokkenen en belangstellenden moeten kunnen volgen wat het bestuur doet. Openheid van zaken en niet in achterkamertjes zaken bedisselen. Transparantie heeft consequenties voor informatievoorziening. Zonder goede informatievoorziening kunnen derden niet goed volgen wat het bestuur doet.

Participatie

Goed bestuur en goede bestuurders zijn gericht op participatie van betrokkenen en belangstellenden. Het komt zelden voor dat iedereen tevreden is over de uitkomst van een bestuurlijk/politiek proces. Indien men invloed heeft kunnen uitoefenen in het proces naar het besluit, zal het uiteindelijke besluit beter geaccepteerd worden. Participatie helpt vaak bij het verkrijgen van draagvlak.

Houdt zich aan de regels

Een goede bestuurder geeft goed voorbeeld en houdt zich dus aan regels. Regels zijn er niet voor de regels. Regels zijn er om problemen op te lossen. Indien er een situatie is waar de regel het achterliggende doel eerder frustreert dan bevorderd zal de goede bestuurder aan de slag gaan om te komen tot wijziging van die regel.

Responsief

Een goed bestuur en goede bestuurders zijn responsief. Een responsieve bestuurder kan goed luisteren en heeft een open houding. Kan adequaat reageren. Dat betekent kan zich inleven in de vraag of het probleem van de ander. De reactie zal getuigen van het inlevingsvermogen. Een responsieve bestuurder zal een zorgvuldige afweging maken over alle relevante vragen en belangen en zal altijd verantwoording afleggen over de ingenomen standpunten en besluiten.

Billijk en inclusief

Goed bestuur is billijk en inclusief. Billijkheid heeft te maken met redelijkheid en rechtvaardigheid. Dus nooit zomaar iets doen of besluiten. De inclusiviteit is een bouwsteen van de redelijkheid en rechtvaardigheid en heeft te maken met het overzien van consequenties voor anderen of andere beleidsterreinen. Inclusief denken gaat ervan uit dat welzijn niet verkregen kan worden ten koste van iets of iemand anders of zonder iemand anders, maar alleen verkregen kan worden door ook andermans welzijn te bevorderen.

Effectief en efficiënt

Goed bestuur is effectief en efficiënt en dus gericht op resultaten, op maatschappelijke effecten. Daarbij zal verstandig omgesprongen moeten worden met de middelen.

Systeemdenken

Goed bestuur heeft aandacht voor integraal beleid, of te wel rekening houden met de samenhang der dingen. Maar waar liggen de grenzen bij integraal beleid? In steeds meer disciplines is aandacht voor systeemdenken. Bij het oplossen van problemen moet niet slechts een probleem worden beschouwd en daar een antwoord voor worden gevonden, maar is het nuttig om een compleet systeem in beeld te brengen. Welke mensen, elementen en aspecten zijn allemaal betrokken bij het systeem. Voor een duurzame oplossing van een probleem is het essentieel om aandacht te hebben voor het systeem. Iedere organisatie, maar ook ieder probleem is een systeem. Systemen bestaan uit onderdelen die elkaar beïnvloeden. Op het moment dat je aandacht hebt voor een heel systeem is de kans groot dat je patronen in het systeem ontdekt. Daar dien je rekening mee te houden als je met interventies iets wil veranderen.

Verantwoording

Goed bestuur en goede bestuurders zijn altijd bereid om verantwoording af te leggen voor hun daden. Dat biedt anderen de kans om het rendement van de bestuurder te beoordelen.


 

Jan Rotmans over de verandering van een tijdperk

Jan Rotmans is een veel gevraagd spreker op allerlei gebied: energie, zorg, onderwijs, bestuur. Op You Tube zijn diverse lezingen van hem te bekijken en te beluisteren. Hij heeft twee boeken geschreven over grote maatschappelijke ontwikkelingen: Oog in de orkaan en Verandering van tijdperk. Hier puntsgewijs een aantal observaties, beweringen en conclusies van Jan Rotmans uit zijn laatste boek:

  • De huidige maatschappelijke systemen naderen hun houdbaarheidsdatum. Er ontstonden twee werelden: de systeemwereld tegenover de leefwereld. De systeemwaarden van efficiency, effectiviteit, rendement, kosten en baten werden dominant. Daardoor ontstond er een kleilaag van managers, technocraten, bureaucraten en controllers.
  • De samenleving kantelt van een verticaal geordende, centraal aangestuurde, topdown samenleving naar een horizontale, decentrale, bottom-up samenleving.
  • De oude orde laat zich kenmerken door: televisie en radio, krantencolumns, politieke partijen, representatieve democratie, traditionele vakbond, grote energiebedrijven, commerciële banken, verzekeringsbedrijven, bouwbedrijven en thuiszorgorganisaties.
  • De nieuwe orde laat zich kenmerken door: internet, blogs, bewegingen à la Beppe Grillo, participatieve democratie, zzp-vakbond en freelancers union, lokale energiebedrijven, financiële coöperaties, broodfondsnetwerken, 3D-printer hubs en lokale zorginitiatieven.  
  • Onderwijs. Het Finse model kent minder competitie, minder les, minder huiswerk, minder geld, minder toetsen, maar er wordt meer gepresteerd en meer geëxcelleerd.
  • Onderwijs. Waar de leraar kennis wil overdragen vanuit zijn of haar passie en bezieling, is dit in de praktijk verworden tot de overdracht van kennis van een onderwijsproducent aan een onderwijsconsument op basis van doelmatigheid, efficiency en een opgelegde onderwijsmethodiek.  
  • Onderwijs 3.0: leerling en leraar staan centraal, persoonsgerichte ontwikkeling, ruimte voor professionals, balans tussen kennis en competenties, stimulerend en motiverend en zo weinig mogelijk bureaucratie.
  • Inspirerende voorbeelden: Vandebron energiebedrijf, AirBNB, Uber,  Operation Education, RDM campus, leerpark Dordrecht, Flipping the classroom van Jelmer Evers, Agoraconcept van Sjef Drummen, Buurtzorg, Green chemistry campus in Bergen, The international student initiative for pluralism in economics, The post-crash economics society PCES), the Chicago Group plan revisited van Benis en Kumhof..
  • Websites met nieuwe initiatieven: www.operationeducation.nl ; www.united4education.nl ; www.kantelt.nl ; www.unendlich-viel-energie.de ; www.energiesprong.nl
  • Zorg. 50% van de zorgmedewerkers zegt dat 40% van de tijd opgaat aan administratieve werkzaamheden. 20% zegt dat het zelfs 70% is.
  • Een zorgsysteem van doelmatigheid, efficiency, rendement, kosten/baten staat haaks op aandacht, warmte, tijd, vertrouwen, ruimte en kwaliteit. Als je zorg nodigt hebt, dan wil je liefdevol geholpen worden, niet efficiënt!
  • Gemeenten moeten kiezen voor zorgbedrijven die de mens centraal stellen en niet de organisatie, die zo weinig mogelijk overhead hebben en die werken met nieuwe verdienmodellen en faciliterende zorgprofessionals. Zo kan de gemeente de nieuwe tijd sneller dichterbij brengen.
  • Sociale wijkteams moeten meer de ontdekkers en aanjagers van de inhoudelijke vernieuwing zijn dan uitvoerders van de bekende werkwijzen als zorgvraag achter de vraag, preventief signaleren, proactief handelen en sociale netwerk van mensen benutten.
  • De zorgprofessionals 3.0 kunnen netwerken, met groepen en vrijwilligers omgaan en ze moeten activerend, coachend en dienend zijn.
  • Bij energie haalt Rotmans twee mooie citaten aan, van Barack Obama en van Jeroen ter Veer. Obama: The country that will dominate the clean tech economy will be the country that will dominate the world economy and America needs to be that country. Ter Veer: Het einde van het stenen tijdperk kwam niet door gebrek aan stenen, maar doordat zich betere alternatieven aandienden.
  • De weg naar de duurzame economie gaat in drie sprongen: 1. Bewustwording; 2. Nieuwe verdienmodellen en 3. Goede voorbeelden.
  • Een nieuw kapitalisme gaat uit van nieuwe waarden: langetermijndenken, welzijn, kwaliteit, ecologisch behoud en samenredzaamheid. Waarden als vertrouwen, samen, kwaliteit, tijd, ruimte en vrijheid worden belangrijk.
  • Belangrijke rol van de faciliterende overheid: verbinder, makelaar en schakelaar tussen private en maatschappelijke partijen

 Betekenis voor Haren

Het bovenstaande is een begin voor het nadenken over meer en betere burgerparticipatie, meer interactie tussen burger en bestuur en nieuwe vormen van informatievoorziening. Wordt vervolgd.


 

Michiel Verbeek, 10 mei 2015

Plaats een reactie

* Verplicht

Uw naam *
E-mailadres * (Uw gegevens worden met zorg bewaard en niet gepubliceerd of verstrekt aan derden)
Vertificatiesleutel
Captcha
Neem bovenstaande vertificatiesleutel over *
Bericht *