Michiel Verbeek

05 jun

In het kader van de onderbouwing van de zelfstandigheid van Haren heeft de gemeente consultancybureau Deloitte gevraagd om een stesstest uit te voeren. Tegelijkertijd heeft de provincie Groningen Deloitte gevraagd nog een aanvullend onderzoek te doen naar de financiële positie van Haren en de toekomstbestendigheid van de Harense financiën.

Het heeft veel interessant cijfermateriaal opgeleverd. Aan de cijfers hoeven we niet te twijfelen, maar aan de interpretatie soms wel. Daarom heb ik alle belangrijke punten uit de rapporten op rij gezet en van commentaar voorzien.

De hoofdconclusie van Deloitte is dat de financiële huishouding van de gemeente Haren weinig flexibiliteit kent. Dat betekent dat tegenvallers niet makkelijk opgevangen kunnen worden. Deloitte geeft ook aan hoe die flexibiliteit verbeterd kan worden: 1 miljoen structureel overhouden op de exploitatie en daarmee de algemene reserve verbeteren. Dat is een fors bedrag, maar haalbaar. Past bij Ja, het kan uit het rapport Werken aan Haren. Het gaat om 1,8% van de totale begrotingsomvang van 55 miljoen euro!

 

1

Conclusie van de stresstest: de financiële spankracht van de gemeente Haren is beperkt. Daarmee wordt een conclusie van het B&A-rapport bevestigd.

 

De financiële spankracht van Haren is beperkt. De flexibiliteit in de financiële huishouding is te beperkt volgens Deloitte. De afgelopen twee jaar zijn er belangrijke stappen voorwaarts gedaan, maar er is meer nodig. De belangrijkste aanbeveling van Deloitte is het vergroten van de algemene reserve. Dat kan via incidentele baten in de reservepot te stoppen, maar de beter volgens Deloitte is om de komende jaren een overschot te creëren op de begroting en die in de algemene reserve te stoppen.

 

2

Het rapport dat voor de provincie is gemaakt opent met de zin: De financiële positie van de gemeente Haren beweegt op het randje.

 

Het lijkt alsof de zaak voor de provincie nog een beetje is aangedikt. Ondanks de stappen voorwaarts in de afgelopen 2 jaar vindt Deloitte dat er meer moet gebeuren. Zie 1. Gebeurt dat niet dat kan Haren financieel in de problemen komen.

 

3

Er is een sluitende meerjarenbegroting, maar de beïnvloeding wordt beperkt door apparaatskosten en kapitaalslasten.

 

Hier schetst Deloitte het gebrek aan flexibiliteit in de financiële huishouding. Als er politiek gezegd wordt dat product X niet meer geleverd wordt, dan kan in veel gevallen niet onmiddellijk een bezuiniging worden ingeboekt. Dat komt omdat je niet direct een aantal uren van een ambtenaar kunt bezuinigen en als het product kapitaallasten kent dat die ook niet op korte termijn weggestreept kunnen worden.

 

4

De bezuinigingen in de meerjarenbegroting 2016-2019 zijn nog niet allemaal gerealiseerd.

 

Dat klopt, maar een groot deel wel en over de hele meerjarenperiode zijn vrijwel alle bezuinigingen haalbaar. En voor niet gehaalde bezuinigingen moeten alternatieven worden bedacht. De meerjarenbegroting 2017-2020 zal op z’n minst sluitend zijn. Als er aanvullende maatregelen worden genomen zal er een ruim overschot worden geraamd.

 

5

De schuldpositie in de vorm van de debt ratio (alle schulden in procenten van het totale balanstotaal)  wordt lager, maar de omvang van de schulden neemt nog toe.

De debt ratio voor eind 2015 was in de begroting 2016 nog geprognotiseerd op 87,1%. In de jaarrekening 2015 komt de debt ratio uit op: 84,2%. In de begroting 2016 is als doelstelling opgenomen dat de debt ratio in 2022 gedaald moet zijn tot minstens 80%. We zijn op de goede weg! Deloitte adviseert om de flexibiliteit in de financiën te verbeteren, dat de 80% debt ratio al in 2020 gehaald moet worden.

De debt ratio van Groningen op 31-12-2015 was: 72,4%.

 

6

De beperkte flexibiliteit van de financiën wordt in de stresstest beoordeeld aan de hand van 3 scenario’s: 1. 750.000 extra structurele kosten. 2. Incidenteel tekort van 2 miljoen in 2017. 3. Incidenteel tekort van 5 miljoen in 2018.

 

Een plotselinge incidentele last van 5 miljoen is niet zo realistisch. Daar zal toch een raadsbesluit aan vooraf moeten gaan. Daar moet iets te kiezen zijn. Een structurele last van 750.000 zal in de meerjarenraming moeten worden opgevangen. De begroting van de gemeente wordt voor meer dan 50% bepaald door de Algemene Uitkering (AU) van het Rijk. Binnen de AU kunnen onderdelen flink fluctueren. Het totaal van de AU voor alle gemeenten in Nederland wordt bepaald door het systeem van trap op, trap af. Als het Rijk meer uitgeeft, krijgen de gemeenten meer (trap op). Als het Rijk bezuinigt, gaat de AU omlaag (trap af). De economie groeit en dat betekent groei in de Rijksuitgaven. Dus ook in de AU.

 

7

Het weerstandvermogen ligt weliswaar boven 1 (meer dekking dan nodig is voor berekende risico’s), maar een deel van de dekking is ‘beklemd’.

De berekening van het weerstandsvermogen gebeurt door projecten met risico te benoemen en vervolgens de onderdelen voorzien van een kans percentage. Van het eindbedrag wordt 10% afgetrokken, vanuit de gedachte dat niet alle rampen zich gelijktijdig voltrekken. In Haren vormen het eigen vermogen, de voorzieningen en de onbenutte belastingcapaciteit de dekkingsmiddelen. Dat eigen vermogen bestaat uit de algemene reserve en bestemmingsreserves. De gemeenteraad kan met 1 pennenstreek als de nood hoog is de bestemming ergens af halen. We hanteren al jaren deze methodiek. Andere gemeenten doen het niet anders. Nu de beklemming als probleem zien is een vorm van het framen van een zwakke financiële positie.

De gemeente Groningen heeft een weerstandsvermogen van 0,95. Dat betekent dat het benodigde weerstandsvermogen lager is dan nodig is voor de berekende risico’s.

 

8

De debt ratio neemt weliswaar af, maar de schulden blijven hoog. 

Het kan niet allemaal tegelijk. We proberen de verhouding tussen eigen vermogen en vreemd vermogen te verbeteren. We proberen dat door schulden te verkleinen door ons actief te verkleinen en we proberen onze algemene reserve te verhogen door te sparen. Misschien ook nog goed om te bedenken: een schuld is helemaal niet erg als je de last van de schuld maar kan dragen. De totale rentepost in de exploitatie bedraagt zo’n 6% van de exploitatie omvang.

Interessant in deze is dat Deloitte in de presentatie van 7 juni 2016 heeft aangegeven dat de gemeente zich niet blind moet staren op de schuldpositie. De beperkte flexibiliteit in de financiën ziet Deloitte als het grootste probleem.  

 

9

De beperkte flexibiliteit in de Harens financiën is het grootste probleem. Voor Deloitte gaat het dan om de combinatie van de lage algemene reserve, de beperkte mogelijkheid om snel om te buigen vanwege kapitaallasten en kosten ambtenaren en de schuldpositie.

 

In de presentatie van Deloitte op 7 juni 2016 hebben ze aangegeven dat die flexibiliteit sterk bevorderd wordt als de spaarpot van de gemeente in de vorm van de algemene reserve vergroot wordt. Dus een aantal jaren een overschot op de begroting om de algemene reserve aan te vullen. Deloitte denkt aan 1 miljoen met ingang van 2017. Dat is 1,8% van de begrotingsomvang (55 miljoen). Dat is zeer goed te doen!

 

10

Een deel van de toekomstige opbrengsten uit de grondexploitatie is reeds verwerkt in de begroting.

Dat kan toch niet als kritiekpunt serieus genomen worden. Als er verliezen zijn op grondexploitaties dan moeten die gedragen worden in de exploitatie. Er zijn winsten genomen op zeer conservatieve grondslag. Voorbeeld DHE. Er is winst genomen bij verkoop van gronden. Onlangs is er een winst genomen van 800.000 (daarvan gaat 400.000 naar de gemeente en 400.000 naar Heijmans en Geveke). De contante eindwaarde van DHE 5/6 staat nog op een winst van 1,5 miljoen. Er is zeer conservatief winst genomen. De kans is groot dat samen met DHE 1 (aan de Kerklaan) een hogere winst zal ontstaan. Er wordt pas winst genomen bij grote zekerheid.

 

11

Deloitte ziet in de begroting dat de GEM (exploitatiemaatschappij Haren Noord) nog een paar jaar een bedrag betaald aan Bovenwijkse Voorzieningen. Hoe wordt dat opgevangen als dat wegvalt?

 

We weten precies hoeveel jaar dat bedrag komt. Vanaf het jaar dat de Bovenwijkse Voorziening niet meer wordt betaald zal de meerjarenbegroting deze baat missen, en zal dus met andere dekkingsmiddelen de begroting sluitend gemaakt moeten worden. Er zijn ook incidentele middelen of middelen voor een paar jaar. Geen enkele reden om paniekerig over te doen!

 

12

De lokale lasten zijn hoog en bieden weinig ruimte om verder te verhogen.

Binnen de OZB zit een onbenutte belastingcapaciteit van 800.000 (optrekken van het tarief tot het niveau dat gehanteerd wordt in het geval van artikel 12). Op de OZB opbrengst van ca. 4,3 miljoen is dat bijna 19%.

De berekening van de lokale lasten gebeurt op basis van de lasten van OZB, rioolrecht en afvalstoffenheffing voor een gemiddelde situatie. Het interessante in Haren is dat de afvalkosten beïnvloedbaar zijn. Lever je minder afval aan, dan betaal je veel minder dan dat gemiddelde.

Als Haren het OZB tarief van Groningen invoert, dan levert dat op jaarbasis tenminste 1,1 miljoen euro op. Bij zelfstandigheid is dat te voorkomen. Bij herindeling is dat een zekerheid!

 

13

In de meerjarenbegroting is een bezuiniging opgenomen van 1,5 miljoen. Te realiseren uiterlijk in 2019. Een aantal bezuinigingen zijn niet geheel gerealiseerd.  

 

De gemeente is hiermee bezig. Als een onderdeel niet wordt gehaald of gedeeltelijk niet wordt gehaald, zal dat gecompenseerd moeten worden in de meerjarenbegroting 2017-2020. Zo gaat het altijd.

 

14

In de lopende bezuinigingstaakstelling zit een ombuiging van 450.000 euro op de ambtelijke organisatie. Is dat niet veel te veel tegen de achtergrond van een kwetsbare organisatie? (eerdere sterkte/zwakte analyses van de organisatie). 

 

Dit is een heldere opdracht geweest van de gemeenteraad. Vertaalt in formatieplaatsen gaat het om ca. 7 fte’s. De gemeente Haren heeft 158 fte personeel. Het gaat dus maximaal om een ombuiging in personeel van ruim 4%. Het kan ook gerealiseerd worden door deels minder inhuur en deels minder fte’s.

Het wordt een uitdaging om de krimp mede op te vangen door processen in de organisatie te verbeteren zodat de kwaliteit van de dienstverlening er niet onder lijdt. Dit is geen eenvoudige opdracht, maar wel te doen!

 

15

Alle grondexploitaties kennen een positieve contante waarde, de gemeente verwacht dus winst te maken met de grondexploitaties.

De grondexploitaties staan er goed voor, vooral DHE in Haren Noord. Daar is al een behoorlijke winst genomen en er is nog een contante waarde van een niet verdeelde winst van 1,5 miljoen. Wordt dit gerealiseerd, dan vloeit de helft naar de gemeente. De enige exploitatie die zeer waarschijnlijk niet de oorspronkelijke geprognotiseerde winst gaat opleveren is het Haderaplein. Maar er zal nog wel een substantiële winst worden geboekt.

 

16

Het EMU saldo is positief.

 

En positieve constatering van Deloitte!

 

17

Deloitte ziet kwetsbaarheden bij het sociaal domein. Vooral bij jeugd, omdat Haren fors gekort wordt.

Haren heeft het sociaal domein goed op orde. De Participatiewet en de Wmo (Wet Maatschappelijke Ondersteuning) lopen financieel keurig binnen de budgetten. De korting van het Rijk op de jeugdhulp is vervelend. Het is nog niet duidelijk of het verlaagde bedrag voldoende zal zijn om de kosten te dekken. Dat zal nog moeten blijken. Op dit moment is Haren nettobetaler in de regio. Samen met alle 23 gemeenten in de provincie Groningen zijn er afspraken gemaakt om de jeugdhulp gezamenlijk te doen. Alle middelen bij elkaar (op 7,5% na voor dekking ambtelijke kosten en een aanzet tot lokale transformatie in eigen beheer) worden in de regionale pot gedaan. De RIGG (Regionale Inkooporganisatie Groninger Gemeenten) regelt de inkoop van jeugdhulp voor alle 23 Groninger gemeenten. Een korting bij de ene gemeente wordt soms gecompenseerd door meer bijdrage van de andere gemeente. Het was trouwens bij de start van de decentralisatie van de jeugdhulp bekend dat het Rijk zou gaan korten. Die daling moet opgevangen worden door goedkopere transformatie in de jeugdhulp. Het zit er dik in dat de samenwerking zal worden verlengd tot 1 januari 2020.

Op de huishoudelijke hulp houden wij momenteel zo’n 0,5 miljoen over. Dat komt omdat wij geprofiteerd hebben van de regeling van het ministerie van SZW (Sociale Zaken en Werkgelegenheid) voor de realisatie van een markt voor persoonlijke dienstverlening. Uit die gelden betalen wij de Huishoudelijke hulp als algemene voorziening (2 uur per week voor een eenpersoonshuishouden en 3 uur voor een meerpersoonshuishouden) in de vorm van vouchers en eigen bijdragen. Als het ministerie van SZW, zoals eerder beloofd, deze regeling structureel maakt, zal Haren structureel een positief saldo hebben op de Huishoudelijke hulp. Trekt het ministerie de regeling weer in, dan zal er alleen twee jaar een incidentele baat optreden.

 

18

Op wegen/pleinen/plantsoenen kan een risico ontstaan. Op deze posten is in het verleden al flink bezuinigd.

Met het IBOR systeem hebben we een helder afwegingskader. Als de raad minder geld over heeft voor dit cluster, dan wordt een lager niveau van onderhoud geaccepteerd.

 

19

De gemeente Haren heeft weinig reserves. De solvabiliteitsratio (eigen vermogen in procenten van het balanstotaal) is in de afgelopen jaren verbeterd. Op 31 december 2015 heeft Haren een solvabiliteitsratio van 12,8%. De VNG hanteert als minimale norm 20%. Deloitte adviseert om op korte termijn die 20% te realiseren.

De gemeente heeft een lage algemene reserve, zeker ten opzichte van de hoeveelheid vreemd vermogen op de balans. De gemeenteraad heeft dit in het verleden als een probleem gesignaleerd en heeft als financiële doelstelling geformuleerd dat in 2022 de situatie op de minimale norm van de VNG moet zitten. Voor de verhouding van eigen vermogen en schuld werd totnutoe gekeken naar de debt ratio. Komende tijd zal er gekeken worden naar de solvabiliteitsratio. Die is een beetje strenger dan de debt ratio.

In Beterr Haren wordt voorgesteld om maatregelen te nemen om de solvabiliteitsratio al in 2020 op 20% te krijgen. Als maatregel wordt voorgesteld in navolging van het advies van Deloitte: vanaf 2017 een aantal jaren een toevoeging van 1 miljoen doen aan de algemene reserve. Die moet ontstaan als structureel overschot op de jaarrekening.

 

20

De afschrijvingen van bestaande activa liggen hoger dan het afschrijvingsdeel van nieuwe investeringen. Daarop volgt de vraag of de gemeente Haren de vervangingsinvesteringen goed in beeld heeft. 

 

Het is logisch dat we in deze tijd heel voorzichtig zijn met nieuwe investeringen. Logisch en verstandig. De noodzakelijke vervangingsinvesteringen hebben we goed in beeld.

21

De hoge schuld is kwetsbaar voor renteschommelingen. Als de rente gaat stijgen betekent dat een extra hap uit de begroting.

De rente lasten bedragen ca. 6% van de begrotingsomvang. Een verhoging van de rentelasten heeft uiteraard effect op de begroting. Maar het zal niet plotseling zijn. Momenteel zijn er ook veel leningen langjarig vastgelegd tegen een lage rente. Als er een omslag plaatsvindt is er voldoende tijd om daarop in te spelen.

 

22

De gemeente kent relatieve lage onderhoudsvoorzieningen, omdat de gemeente veel onderhoud activeert. De gemeente spaart niet voor onderhoud, maar betaalt dit achteraf.

Volgens de nieuwe BBV-regels moeten investeringen met maatschappelijk nut (wegen, openbaar groen, openbare verlichting) met ingang van 2017 worden geactiveerd. Onderhoudskosten mogen niet geactiveerd worden. De gemeente Haren activeert uiteraard nieuwe investeringen, maar ook levensloop verlengende investeringen. In de presentatie van Deloitte op 7 juni 2016 is aangegeven dat Haren dit keurig volgens de regels doet.  

 

23

Haren heeft een hoge lokale lastendruk. De gemeente staat op plaats 333 (er zijn 390 gemeenten in Nederland).

Dit vergt wel enige nuancering, vooral wat betreft de afvalstoffenheffing. Daarop kan iedereen invloed uitoefenen. Je kunt je eigen lasten beïnvloeden. Minder afval produceren betekent minder kosten in Haren! Je kunt al je tuinafval in de groene bak stoppen en volop betalen, maar je kunt ook je kosten reduceren door een compostvat aan te schaffen.

Zou Haren het OZB-tarief hanteren van Groningen zal de opbrengst met ruim 1 miljoen toenemen, dat is bijna 25% van de huidige opbrengsten. Bij fusie zullen inwoners van Haren de tarieven van Groningen gaan betalen. Dat betekent een forse lastenverhoging. Ondernemers en hondenbezitters zullen nog met een extra lastenverhoging geconfronteerd worden.

 

24

De opbrengsten voor het Haderaplein zijn reeds begroot om de kapitaallasten van het gemeentehuis te dekken. Er is nog niets verkocht op het Haderaplein.

 

De kapitaallast van het gemeentehuis staat gewoon in de begroting. De post gemeentehuis wordt tegelijkertijd voor een deel gevoed uit de ‘Bestemmingsreserve Nieuw Raadhuis’. Deze bestemmingsreserve wordt gevoed door incidentele baten en resultaatsbestemmingen Haderaplein. In de bestemmingsreserve zit nu 1,9 miljoen. Als die niet meer gevoed zou worden, dan droogt de gedeeltelijke dekking van de kapitaalslasten van het gemeentehuis op.

 

25

De perspectiefnota 2016 geeft voor 2017 een tekort aan in plaats van een voordelig saldo.

Wij hebben net onze eerste tussentijdse rapportage 2016 gepubliceerd met doorrekeningen in de meerjarenbegroting. Dat levert verschuivingen op. In de begroting 2016 hebben we een sluitende meerjarenbegroting gepresenteerd. In de jaarschijf 2017 was een positief saldo geraamd van 108.807. Na verwerking van de perspectievennota 2017 is het saldo negatief 101.492 geworden. Dat is helemaal niet om van te schrikken. In het lopende jaar kunnen er ook nog andere bewegingen plaatsvinden. In de begroting voor 2017 zullen mee- en tegenvallers verwerkt worden. Dat zal uitmonden in een nieuwe sluitende meerjarenbegroting.

 

26

Ruimte om te sparen is er niet, kijkend naar het beeld van de perspectievennota.

Dat is een merkwaardige observatie. Een gemeente zal de tering naar de nering moeten zetten. Zo gaat het altijd in de politiek. Deloitte wil (vooral in het rapport voor de provincie Groningen) doen geloven dat Haren klem zit en dat er niets te doen valt aan de financiële situatie. Dat is merkwaardige vooringenomenheid. De Harense politiek zal ook voor 2017 weer een sluitende meerjarenbegroting moeten presenteren. En dat zal de gemeente doen.

 

 

Hoofdconclusie

 

 

27

Uit de beide rapporten van Deloitte kun je halen dat ongewijzigd beleid niet kan. Het grootste probleem van de huidige financiële situatie van Haren is dat die te weinig flexibiliteit kent en daardoor kwetsbaar is voor tegenvallers. De solvabiliteitsratio is volgens Deloitte te laag. Het advies is om rond 2020 het niveau van 20% te halen. En dan is Haren uit de directe gevarenzone. Het zou goed zijn daarna nog even door te zetten naar een nog iets hoger percentage.

 

In Beterr Haren wordt dit punt onderkend en wordt voorgesteld om in 2020 de 20% te halen. Een goede manier om dat te bereiken is een aantal jaren een overschot te creëren op de exploitatie en dat overschot toe te voegen aan de algemene reserve. Vanaf 2017 moet dat 1 miljoen structureel zijn. Of tot 2020: 3 miljoen. Haal je in 2017 niet 1 miljoen, maar bijvoorbeeld 800.000, dan moet er in 2018 1,2 miljoen gerealiseerd worden (de 800.000 die al wel in 2017 is gerealiseerd + nog 400.000 erbij).

Het college stelt ook voor om de discussie aan te gaan met de gemeenteraad om ingrepen te doen waardoor de solvabiliteitsratio op termijn naar 25% of 30% door kan groeien.

De algemene reserve kan uiteraard ook gevoed worden met incidentele toevoegingen.

Te denken valt aan:

 

1.  Verkoop gronden aan de Beatrixlaan waar nu nog de Theda Mansholt school staat.

2.  Extra winst DHE

3.  Opbrengsten Haderaplein

4.  Verkoop gebouwen

5.  Btw gelden Zernike College

6.  Betalingen aan de gemeente sneller incasseren. Dat scheelt financiering van openstaande vorderingen.

 

 

Interbestuurlijk toezicht van de provincie Groningen op het financiële reilen en zeilen van de gemeente Haren

 

 

Op de pagina’s 130 en 131 van de jaarrekening 2015 staat een passage over het interbestuurlijk toezicht van de provincie Groningen op de financiële huishouding van de gemeente Haren. Dat levert een positief rapportcijfer op: goed.

 

Het betreft de beoordeling van: begrotingsevenwicht, evenwicht meerjarenramingen, het weerstandsvermogen, het onderhoud kapitaalgoederen, de grondexploitatie, de toepassing BBV (Besluit Begroting en Verantwoording).

  

 

 

 

 

Michiel Verbeek, 10 juni 2016

Plaats een reactie

* Verplicht

Uw naam *
E-mailadres * (Uw gegevens worden met zorg bewaard en niet gepubliceerd of verstrekt aan derden)
Vertificatiesleutel
Captcha
Neem bovenstaande vertificatiesleutel over *
Bericht *

Pieter Kuiper op 10-06-2016, 23:57: Reageer

Ik maak mij sterk dat de financiële positie van Haren niet noemenswaardig verschilt van die van de stad Groningen, gelet op het totaalbeeld van alle voor Haren gehanteerde criteria. Kwestie van weging. Je kunt ook heel zwaar tillen aan verschillen in de gemeentelijke schuld per inwoner: in Groningen veel groter (€6000) dan in Haren (€4000). Stresstest, flexibiliteit, solvabiliteit, allemaal verschillende manieren om duiding aan cijfers te geven. Ik krijg de indruk dat uit de diverse rapporten gelichte elementen zodanig selectief zijn dat ze een maximaal negatief beeld van Haren oproepen, de positieve elementen naar de achtergrond zijn geschoven en hier en daar gelegenheidsargumenten worden gebruikt. De conclusie stond voor de Provincie van tevoren vast en daar moest door de externe bureaus naar toe geschreven worden. Daarnaast kun je met de huidige lage rentestanden op de kapitaalmarkten juist nu heel goed vreemd kapitaal voor renderende investeringen aantrekken. Maar dat wordt nu voor Haren bemoeilijkt door de dominante duiding van de financiële situatie. In dat perspectief verbleekt die 1,8.

Plaats reactie