Michiel Verbeek

19 apr

Het VMBO bestaat 15 jaar. Reden voor Johannes Visser van de Correspondent om er aandacht aan te besteden. Anja Vink heeft ruimte gekregen in de Correspondent. Voor mij reden om even terug te grijpen naar een artikel van mij uit 2004.

Het VMBO startte in het schooljaar 1999/2000. In 2004 ging 59,1% van de leerlingen naar het VMBO. 41% naar Basis, Kader en Gemengd en 18,1% naar de Theoretische leerweg (TL, de oude MAVO). 40,9% ging naar Havo/VWO. In 2014 ging 55,5% naar het VMBO. 36,4% naar Basis, Kader en Gemengd en 19,2% naar TL. Het leerlingenaantal dat naar Havo/VWO ging, liep op naar 44,5%. Deze cijfers komen van Ruud van Leeuwen van Onderwijs Ontwikkeling van de DUO.

Stijging aantal LWOO leerlingen

Binnen het VMBO kennen we LWOO-leerlingen (Leerweg Ondersteunend Onderwijs). Dat zijn leerlingen die bij de start van het VMBO uit het speciaal onderwijs kwamen. Dat zijn inmiddels 100.000 leerlingen. In het basisberoepsonderwijs waren in 2014 65% van de leerlingen LWOO-leerlingen.

Uitstroom VMBO

40% van de gediplomeerde VMBO’ers gaat niet naar het MBO. En van de groep die wel naar het MBO gaat, switcht 20% halverwege in het MBO.

De problemen van het VMBO volgens Anja Vink

In het artikel van Anja Vink op verzoek van Johannes Visser van De Correspondent worden 4 problemen genoemd: 1. Te vroege keuze. 2. Het is te duur. 3. Beroepen veranderen sneller dan het VMBO en 4. De beleidsmakers staan er te ver vanaf.

Professor Peters uit 2004 over het VMBO

Op 18 maart 2004 heb ik het gastcollege van professor Peters van de Rijksuniversiteit van Groningen (RuG) bijgewoond. Dit college is georganiseerd naar aanleiding van de vele reacties op het artikel van de onderwijskundige Peters op de website de RuG. Het artikel kreeg de titel mee: Het VMBO is een zinkend schip. De ondertitel luidde: School uit het verleden leidt niet op voor de toekomst. Het artikel kreeg heel veel media aandacht. Het leidde tot heftige tegenreacties van leerlingen, docenten, schoolmanagers en de wethouder van onderwijs in Groningen. Ook de toenmalige minister van Onderwijs, Maria van der Hoeven, heeft gereageerd. Peters heeft de minister uitgenodigd voor een publiek debat, maar dat heeft de minister geweigerd.

Macro-analyse

Professor Peters hield zich in 2004 al 30 jaar bezig met onderwijsvernieuwing. Hij opende zijn college met de mededeling dat hij alle relevante onderzoeken en publicaties voor dit college heeft gelezen. Voorts heeft hij zich verdiept in alle statistieken. Kortom Peters kwam beslagen ten ijs. Hij heeft een macro-analyse over het beroepsonderwijs gemaakt. Dat betekent dat hij geen boodschap heeft aan individuele scholen. Dat klinkt hard, maar was wel nuttig om van te voren te realiseren.

Gevaar van versluiering

De heftige discussie die over het VMBO is losgebarsten in de media, op de scholen en in de politiek heeft het gevaar van versluiering, zoals Peters dat noemde. De discussie over het VMBO drukt andere belangrijke onderwijsthema's naar de achtergrond. Zoals het oneigenlijk gebruik van de Citotoets. Dit is een schoolvorderingentoets, terwijl het gebruikt wordt voor de selectie naar het vervolgonderwijs. De discussie over Havo en VWO is even uit het gezichtsveld. En het derde gevaar van versluiering is dat het levenslang leren niet meer prominent op de onderwijs- en politieke agenda staat.

Het VMBO bestaat niet

Meer dan 60% van de leerlingen zat in 2004 in het voortgezet onderwijs op het VMBO, maar kunnen op zeer verschillende scholen zitten. Er is een enorme diversiteit onder de paraplu van het VMBO. Scholen die voor zowel de theoretische leerweg als voor de kaderberoepsgerichte leerwegen een zeer traditioneel onderwijsaanbod hebben tot scholen waar de lesruimten niet meer doen denken aan leslokalen en waar alle stof in een praktijksituatie wordt aangeboden. Veel scholen gaan een beetje hun eigen weg! En dat is maar goed ook. Het aantal aanvragen voor vernieuwingsprojecten is veel groter dan het ministerie van Onderwijs had gedacht.

Wat is het probleem met het VMBO?

Volgens professor Peters lopen er erg veel goede betrokken docenten rond in het VMBO en zijn er erg veel aardige leerlingen, en toch zijn er grote problemen. Veel maatschappelijke problemen komen samen in het VMBO. Als het maatschappelijke problemen druppelt, dan regent het in het onderwijs en dan hoost het in het VMBO. Er is een toename van het aantal lastige klanten in het VMBO. Hoe komt dat? Er is sprake van een betere detectie. Op het moment dat kinderen als 'lastpak' gekenschetst worden, bestaat er de neiging om er naar te gedragen. En een tweede verklarende factor is dat de samenleving complexer is geworden. Maar er is meer. Het examen in het VMBO leidt tot een sterke leerstof vaardigheidsgerichtheid. En dus niet tot leerling gerichtheid. Uit jarenlang onderwijskundig onderzoek kan de conclusie niet ontkent worden dat onderwijs ongelijkheid en verschillen eerder reproduceert dan dat het ongelijkheid en verschillen verminderd. Het grootste probleem dat Peters ziet in het huidige VMBO is het conglomeraat aan verschillende schooldoelen en motieven. Het project Weer Samen Naar School in het basisonderwijs is overgeslagen naar het voortgezet onderwijs. Daarmee kwamen er steeds meer kinderen met specifieke psychische- en opvoedingsproblemen in het reguliere onderwijs. Peters beschuldigde politiek Den Haag ervan het speciaal onderwijs om zeep te hebben geholpen om bezuinigingsredenen. In de tijd van een bloeiend speciaal onderwijs in Nederland was er een grote expertise in het begeleiden van kinderen en leer- en opvoedingsproblemen. Dat is voor een groot deel verdwenen.

Het VMBO heeft drie hoofddoelen:

- betere aansluiting op het MBO (Middelbaar Beroeps Onderwijs) als vervolgonderwijs
- betere aansluiting op de maatschappij en de arbeidsmarkt
- betere aansluiting voor groepen met een achterstand

Als belangrijke motieven voor het VMBO noemt Peters:

- makkelijker inpassing van het speciaal onderwijs
- statusverhoging en probleemverdunning
- het vroegere VBO (Voorbereidend Beroeps Onderwijs) moest wat algemener worden en de MAVO (Middelbaar Algemeen Voortgezet Onderwijs) wat praktischer
- een bijdrage aan emancipatie en kansengelijkheid
- het tegengaan van schooluitval en
- het tegengaan van te kleine scholen die te duur zijn.

De doelen en motieven zijn zich steeds meer gaan vervlechten en worden te pas en te onpas gebruikt en benadrukt. Van de meeste doelen is niet veel terechtgekomen en veel van de motieven zijn aanvechtbaar. De statistieken over aansluiting bij vervolgonderwijs zijn teleurstellend. De aansluiting op de arbeidsmarkt laat te wensen over. Meer dan 50% van de bedrijven zijn ontevreden over leerlingen in werkplekken. Het VMBO dringt schooluitval niet terug en bevestigt meer de ongelijkheid dan dat het kansengelijkheid bevorderd. Het slechte imago van het VMBO leidt niet tot statusverhoging en het financieel bevorderen van grote scholen heeft veel negatieve effecten tot gevolg gehad. De roep om kleine scholen waar leerkrachten en leerlingen elkaar allemaal kennen biedt meer mogelijkheden om kinderen in moeilijke omstandigheden te begeleiden en te vormen dan op de onpersoonlijke grote leerfabrieken waar je als individuele leerling onopgemerkt kan blijven. Peters denkt dat grote scholen uiteindelijk helemaal niet financieel aantrekkelijker zijn dan kleine scholen. Hij zou daarover graag een onderzoek willen zien van de Algemene Rekenkamer. Maar er is meer mis. De verwachtingen van kinderen en ouders zijn vaak te hoog. Maar liefst 50% van VMBO leerlingen in klas 3 zijn begonnen met een veel hoger perspectief. Veel VMBO scholen zitten in slechte gebouwen en hebben een tekort aan docenten. En het oordeel over de reclamespotjes over het VMBO was Peters vernietigend. Dat werkt alleen maar contraproductief. Geen 'mooi weer' verhalen houden als iedereen weet dat die niet kloppen.

Wat moet er gebeuren?

Voor het slot van het gastcollege had Peters een 12-punten plan.


1. Geen nieuwe blauwdruk, maar meer visie en ruimte voor scholen.
2. Geen structuurdiscussie.
3. Ontvlecht het VMBO. Haal het deel speciaal onderwijs er weer uit. Kinderen die meer ondersteuning nodig hebben vanwege psychische stoornissen of ernstige opvoedingsmoeilijkheden moeten in een andere omgeving worden opgevangen.
4. Breng de stroom van de theoretische leerweg weer terug naar de Havo en VWO scholen.
5. Neem levenslang leren serieus. Maak gebruik van het leren buiten de school. Maak werk van voorstellen van de Onderwijsraad op dit gebied. Bevorder doorlopende leerlijnen.
6. Geef individuele scholen meer vrijheid. Laat er dus verschillen ontstaan.
7. Heroverweeg de leerplicht. Als een kind van 14 niet naar school wil zoek dan naar alternatieven. Benut het leren in een werksituatie.
8. Schaf het eindexamen af. Werk met certificaten en een portfolio. Gedurende de doorlopende leerlijn kunnen leerlingen modules met een getuigschrift afwerken.
9. Meer leerwerktrajecten. Maak gebruik van de beleving van kinderen bij dingen die ze leuk vinden.
10. Afschaffen van de 50 minuten roosters die nog op veel VMBO's worden gebruikt.
11. Heroverweeg de Basisvorming.
12. Werk aan het zelfvertrouwen van leerlingen. Ze zijn al vaak gebutst op de Basisschool.

Deze aanpak van Peters betekent niet terug naar de oude ambachtsscholen, waar nogal eens voor wordt gepleit. Talenten en passie van kinderen moeten uitgangspunt worden en niet de basisvorming en niet de gewenste arbeid van bedrijven. De kans is veel te groot dat bedrijven vaardigheden aangeleerd willen zien die na korte periode weer niet voldoende zijn voor nieuwe vragen. Die leerlingen staan zo weer buiten het arbeidsproces. Peters voelt er niets voor om de oren teveel te laten hangen naar de korte termijn horizon van het bedrijfsleven.
Als het VMBO het imago wil veranderen moet serieus gedacht worden over een andere naam. Uit de marketing weten we dat als een product niet succesvol is in de markt, dan moeten fouten snel toegegeven worden en gaat het product uit de handel en wordt vervangen door iets nieuws.

Michiel Verbeek

Plaats een reactie

* Verplicht

Uw naam *
E-mailadres * (Uw gegevens worden met zorg bewaard en niet gepubliceerd of verstrekt aan derden)
Vertificatiesleutel
Captcha
Neem bovenstaande vertificatiesleutel over *
Bericht *